„Co widzisz na obrazku? – sprawdź, jaką masz osobowość”. Bardzo często szukając informacji na temat osobowości, można natknąć się na takie pozycje w Internecie. Czy rzeczywiście można określić czyjąś osobowość przez krótki, internetowy psychotest? Biorąc pod uwagę fakt, że wielu psychologów, psychiatrów i filozofów stara się ją zdefiniować i badać od wieków, to sprowadzanie jej poznania do krótkiej zabawy zdaje się niezbyt poważne.

Osobowość jest czymś, co ma każdy człowiek. Są to charakterystyczne dla danej osoby wzorce myślenia, zachowania i emocji, które nadają jej wyjątkowość. Często, potocznie mylona jest z charakterem lub temperamentem, jednak to niezupełnie to samo. Charakter i temperament tworzą bowiem składowe osobowości. Jest ona więc czymś szerszym, czymś, co pozwala nam rozpoznać danego człowieka pośród innych, przewidzieć, jak może się zachować, co lubi a czego nie, co jest dla niego ważne a co nie itd. Można powiedzieć, że osobowość podobnie jak kod genetyczny czy linie papilarne jest niepowtarzalna i wyjątkowa dla każdego z nas.

Charakter a osobowość

          Często możemy usłyszeć, że ktoś ma czarny charakter lub że charakter się komuś zmienił. Charakter jest jedną ze składowych osobowości, podobnie jak temperament. Ten pierwszy jest ściśle związany z systemem wartości, czyli tym, co nabywamy w procesie wychowania. Są to wzorce, które często otrzymujemy w naszych rodzinach, obserwując wzajemne relacje i zachowania. Jednak nie jest to jedyne, co tworzy charakter. Ważne także jest to, ile my sami wkładamy w budowanie tego systemu wartości. W okresie dorastania, w czasie pojawienia się zdolności do myślenia abstrakcyjnego, zaczynamy poznawać i oceniać świat już nie tylko na podstawie tego, co pokazali nam rodzice, ale także pojawiają się nasze indywidualne, osobiste sądy na dany temat. Powiedzenie o tym, że ktoś kształtuje charakter czy zmienia go, jest zatem prawdziwe, gdyż każdy na drodze refleksji może zmienić swój system wartości, który pierwotnie nabył.  Temperament jest czymś zdecydowanie bardziej stałym, co nie znaczy jednocześnie, że nie można w żaden sposób wpłynąć na jego kształt. Jest to taki zestaw cech, jak przykładowo tempo reakcji czy odporność psychiczna, umiejętność kontrolowania emocji, stopień towarzyskości i wiele innych, które są wrodzone. Umiejętności te i cechy są niejako neuropsychologicznym podłożem naszej osobowości. Można je nieco modyfikować, ale zazwyczaj wymaga to dłuższego czasu i systematycznej pracy. Przykładowo ktoś, kto jest typem bałaganiarza i utrudnia mu to życie, ponieważ dezorganizuje przestrzeń i zabiera cenny czas, może popracować nad umiejętnościami organizacyjnymi i systematycznością, co w gruncie rzeczy wpłynie na poziom jego sumienności. Choć początkowo może być to trudne, bo w końcu trochę wbrew naturze, z upływem czasu i determinacji może wejść na stałe do repertuaru cech.

Jak tort

          Jakie, wobec tego są kolejne elementy osobowości? Mówiąc o osobowości, można wyobrazić sobie wysoki, warstwowy tort. Pierwszą warstwą tortu jest to, co mamy wrodzone, biologiczne, dość stałe, taka podstawa ciasta. Można uznać, że są to cechy temperamentalne i  zdolności takie jak inteligencja, wrażliwość emocjonalna, czy ekstrawersja. Są to cechy, które mają wszyscy ludzie, różnią się tylko poziomem i stopniem ich nasilenia czy rozwoju. Skoro mają poziom nasilenia to charakterystyczne jest też to, że można je zmierzyć. Kolejną warstwą tortu jest poziom charakterystycznych dla danej osoby sposobów reakcji i zachowań. Dokładniej chodzi o to, jak ktoś w danych okolicznościach się zachowuje i działa. Jest to ściśle związane z systemem wartości, celami, motywami i przekonaniami życiowymi. Można więc uznać, że ten poziom jest najbardziej zbliżony właśnie do charakteru. Ostatnim poziomem jest nasze życiowe doświadczenie. Ta warstwa tortu to nic innego jak nasza historia życiowa i to, w jaki sposób o niej opowiadamy. Nasza tożsamość. Sposób narracji o własnym życiu i treść tej narracji są ściśle powiązane z pozostałymi poziomami osobowości. Wszystkie trzy poziomy tworzą niepowtarzalną, specyficzną i wyjątkową całość.

Jak kształtuje się osobowość?

          Już od okresu dzieciństwa a biorąc pod uwagę cechy genetyczne, od początku życia człowieka, rozpoczyna się proces kształtowania osobowości. Wpływ na ten proces mają  cechy biologiczne, czyli na przykład funkcjonowanie układu neurologicznego, wpływ wychowania przez środowisko rodzinne oraz relacje z otoczeniem, czyli doświadczenia osobiste w trakcie życia. Najważniejszym jednak dla kształtowania zdrowej osobowości wydaje się być właśnie okres dzieciństwa. To tutaj silnie oddziałują na nas i powstają pierwsze doświadczenia relacyjne w ramach naszej rodziny. Dziecko na podstawie tych doświadczeń buduje wiele przekonań, z którymi później idzie w świat. O ile cechy temperamentalne są dość sztywne i trudne do modyfikacji, bo to biologiczna podstawa osobowości, to już przekonania i narracja historii życia są do zmiany, ale też mogą łatwiej ulegać zaburzeniu. Jeśli dziecko doświadcza złej opieki ze strony rodziców, dotyka je trauma, może to w znaczący sposób zaburzyć proces kształtowania zdrowej osobowości. Często przekonania powstałe na skutek negatywnych doświadczeń czy trudnych, zaburzonych relacji, powodują powstawanie nieadaptacyjnych schematów, z którymi dziecko idzie przez życie.

Zaburzenia osobowości i leczenie

          Charakterystyczne dla zaburzeń osobowości jest to, że często nie są zauważane przez osobę, która je prezentuje, a bardziej dotykają jej otoczenie. Trudno jest bowiem żyć w relacji z kimś, kto ma zaburzoną osobowość, bo to właśnie w relacjach z otoczeniem najczęściej widoczne są trudności. Choroby psychiczne jak depresja czy zaburzenie lękowe powodują duży dyskomfort i dotkliwe cierpienie choremu. Zaburzenia osobowości niekończenie. Zazwyczaj większość osób funkcjonuje w swojej osobistej przestrzeni, nie do końca będąc szczęśliwymi, czując, że coś nie gra, jednak nie na tyle, żeby coś z tym robić. Częściej szukają winy za te trudności w otoczeniu niż w sobie samych. Kiedy już jednak ktoś uzna i dostrzeże, że być może problemy się powtarzają i są niczym cień może skorzystać z pomocy psychoterapeuty. Dawniej uważano, że zaburzona osobowość nie jest do zmiany z uwagi na to, że ściśle wiąże się z tożsamością, jest czymś stałym i specyficznym. Obecnie w toku rozwoju badań naukowych nad osobowością wiadomo, że terapia zaburzeń osobowości jest skuteczna. O ile, jak wcześniej wspomniano, trudno jest zmienić wrodzone, biologiczne jej komponenty, to już przekonania i schematy, a tym samym narracja może ulec zmianie. Świadczą o tym liczne przykłady osób, które czasami z dnia nadzień zmieniają swoje życie, porzucają prace w korporacji na rzecz własnego biznesu czy całkowicie zmieniają swój styl życia lub kończą wieloletni toksyczny związek. Jeśli chodzi o psychoterapię, to skuteczne są między innymi metody psychoterapii poznawczo-behawioralnej oraz terapia psychodynamiczna. W pierwszym przypadku praca polega na zamianie nieadaptacyjnych, często błędnych przekonań i zastąpienie ich prawidłowymi, służącymi dobremu funkcjonowania pacjenta. To ciężka praca, bo często dotyka fundamentalnych przekonań. Psychoterapia psychodynamiczna sięga jeszcze głębiej, bo aż do procesów nieświadomych. Chodzi tutaj o wydobycie traum i ponowną ich emocjonalną rekonstrukcję, ale w taki sposób, aby odzyskać kontrolę nad tymi trudnymi doświadczeniami. Taki sposób pracy ma wpłynąć na zmianę w działaniu.

          W ludzkiej osobowości tkwi jeszcze wiele do odkrycia. Choć dotychczas naukowcy i badacze starają się ją definiować jak najdokładniej, opisując jej typy, proces tworzenia i czynniki, które mogą powodować jej zaburzenia, wciąż jest tajemniczym konceptem. Zapewne w związku z tym, że jest czymś, co nas charakteryzuje i definiuje niejako naszą tożsamość, nie można jej zmienić w całości, podobnie jak nie można zmienić kodu genetycznego. Psychoterapia jednak może pomóc nam dokonać pozytywnych zmian w tych obszarach osobowości, które zostały zaburzone.

Anna Foltyńska

Psycholożka
Psychoterapeutka w procesie certyfikacji
w nurcie systemowo-ericksonowskim