Pewnie znasz to uczucie. Im bliżej świąt, tym w powietrzu robi się gęściej – od zapachów, dźwięków, ale też od oczekiwań. Święta mają być ciepłe, rodzinne, spokojne, magiczne. Wszyscy mają się kochać, rozumieć i najlepiej jeszcze śmiać się przy stole jak w reklamie. A jeśli tak nie jest? Jeśli czujesz zmęczenie, napięcie albo pustkę – coś jest z tobą „nie tak”. Przynajmniej tak łatwo można pomyśleć.

Ten tekst jest o presji idealnych świąt. O tym, skąd się bierze, jak działa na naszą psychikę i co możemy zrobić, żeby choć trochę zdjąć ją z własnych barków.

Skąd w ogóle wzięły się „idealne święta”?

          Nie rodzimy się z obrazem idealnych świąt w głowie. Uczymy się go. Z domu rodzinnego, z kultury, z filmów, reklam, mediów społecznościowych. Co roku widzimy te same obrazy: pięknie nakryty stół, uśmiechnięci bliscy, brak konfliktów, wzruszenia zamiast napięcia. Ten przekaz jest bardzo spójny: święta mają wyglądać w określony sposób. Problem w tym, że to nie jest opis rzeczywistości, tylko jej wycinek – często wyretuszowany. Psychologicznie działa to, jak norma: skoro „wszyscy” tak mają, to ja też powinnam/powinienem. A jeśli nie potrafię – to znaczy, że zawodzę.

Perfekcjonizm przy świątecznym stole

          Presja idealnych świąt bardzo często łączy się z perfekcjonizmem. Chcemy, żeby wszystko było „jak trzeba”: jedzenie, prezenty, atmosfera, relacje. W głowie pojawia się lista: nie kłócić się, nie okazywać złości, być wdzięcznym, cieszyć się. I najlepiej jeszcze odpocząć. Perfekcjonizm nie polega jednak na wysokich standardach, tylko na lęku przed porażką i oceną. W święta ten lęk się nasila, bo stawką są relacje i poczucie przynależności. Chcemy być „dobrym dzieckiem”, „dobrym partnerem”, „dobrym członkiem rodziny”. Nawet jeśli mamy już dawno dorosłe życie. Efekt bywa paradoksalny: im bardziej staramy się, żeby było idealnie, tym mniej jest w tym autentyczności. Zamiast bliskości – napięcie. Zamiast radości – kontrola.

Porównywanie się, które boli

          Media społecznościowe dodatkowo wzmacniają świąteczną presję. Scrollując zdjęcia cudzych choinek i uśmiechniętych twarzy, łatwo wpaść w pułapkę porównań. Nasz stół wydaje się mniej ładny, rodzina mniej zgodna, my sami – mniej „świąteczni”. Psychologia zna ten mechanizm bardzo dobrze: porównania w górę (z tymi, którzy – pozornie – mają lepiej) obniżają nastrój i poczucie własnej wartości. A w święta robimy to masowo. Rzadko pamiętając, że porównujemy swoje zaplecze emocjonalne z czyjąś fasadą.

Dla wielu osób święta to nie tylko presja, ale też emocjonalny powrót do przeszłości. Do domu, w którym nie zawsze było bezpiecznie. Do relacji, które były trudne lub niespełniające. Nawet jeśli dziś jesteśmy w innym miejscu, ciało i emocje potrafią „pamiętać”.

To dlatego w święta łatwiej o wybuchy złości, łzy „bez powodu”, poczucie bycia znowu małym i bezradnym. To nie jest słabość. To naturalna reakcja psychiki na znane bodźce. Problem zaczyna się wtedy, gdy wymagamy od siebie, by tych reakcji nie było.

Oby nie zostać Grinch’em – najbardziej obciążające zdanie

          Jednym z najbardziej destrukcyjnych elementów świątecznej presji jest przymus radości. Przekonanie, że jeśli nie czujemy wdzięczności i szczęścia, to robimy coś źle. Tymczasem emocje nie działają na zasadzie przełącznika. Złość, smutek, zmęczenie czy ambiwalencja nie psują świąt – one są ich częścią. Problemem nie są emocje, tylko nasz opór wobec nich. Im bardziej próbujemy je wypchnąć, tym silniej wracają. Jak wobec tego zdjąć z siebie presję idealnych świąt? Nie chodzi o to, żeby „mieć lepsze nastawienie” albo „bardziej się starać”. Chodzi o coś odwrotnego: o zgodę na niedoskonałość. Po pierwsze: warto zadać sobie pytanie, czyje oczekiwania próbuję spełnić. Czy naprawdę moje? Czy może te, które noszę w sobie od lat, choć już mi nie służą? Po drugie: pomocne bywa ograniczenie porównań. Czasem wystarczy mniej czasu w mediach społecznościowych, żeby zrobić miejsce na własne doświadczenie – takie, jakie jest. Po trzecie: granice. Psychologicznie granice to nie egoizm, tylko forma dbania o relacje. Możesz nie chcieć wszystkiego, nie musisz na wszystko się zgadzać, nie masz obowiązku być dostępny emocjonalnie dla wszystkich. Po czwarte: zmiana narracji. Zamiast pytać, „czy święta są wystarczająco dobre?”, spróbuj zapytać: „czego ja teraz potrzebuję?” Czasem odpowiedzią będzie rozmowa, czasem cisza, a czasem wcześniejsze wyjście do swojego pokoju.

Święta wystarczająco dobre

          W psychologii istnieje pojęcie „wystarczająco dobrego rodzica”. Może warto wprowadzić też ideę wystarczająco dobrych świąt. Takich, które nie są idealne, ale prawdziwe. W których jest miejsce na śmiech i zmęczenie. Na bliskość i dystans. Na bycie sobą, nawet jeśli to „sobą” nie pasuje do obrazka. Święta nie muszą nas naprawiać ani uszczęśliwiać. Nie są testem naszej dojrzałości ani wartości. Są tylko kilkoma dniami w roku – obciążonymi znaczeniem, ale wciąż tylko dniami. Jeśli w te święta zdejmiesz z siebie choć odrobinę presji, pozwolisz sobie na mniej „powinienem”, a więcej „mogę” – to być może właśnie to będzie najbardziej psychologicznie zdrowy prezent, jaki możesz sobie dać.

Anna Foltyńska

Psycholożka
Psychoterapeutka w procesie certyfikacji
w nurcie systemowo-ericksonowskim