Czy kiedykolwiek zastanawiałeś się, dlaczego w trudnych sytuacjach reagujesz podobnie jak ktoś z twojej rodziny? Albo czujesz, że emocje kotłują się w tobie inaczej niż u ludzi wokół Ciebie? Wiele naszych odruchów, sposobów wyrażania emocji czy reagowania na stres ma korzenie w domu – często nieświadomie powielamy schematy wyniesione z dzieciństwa.
Od pierwszych lat życia dzieci uczą się poprzez obserwację – od modelu, który jest im najbliższy – rodziców.

          Według teorii uczenia się obserwacyjnego Alberta Bandury, dzieci zwracają uwagę na emocje, reakcje, sposób reagowania na stres, a następnie je powtarzają. Ważny wpływ ma status modelu, czyli stopień, w jakim dziecko identyfikuje się z rodzicem, oraz konsekwencje obserwowanego zachowania – jeśli rodzic za swoje działanie był chwalony, dziecko chętniej je powtórzy. Słynne eksperymenty z lalką Bobo potwierdzają ten mechanizm. Dzieci naśladujące agresywnego dorosłego zachowywały się równie agresywnie wobec lalki – niezależnie od bezpośredniego nagradzania ich samych. Wystarczyło, że widziały to uważnie i rozumiały, iż model jest ważny. W domowym środowisku oznacza to, że gdy rodzic reagował frustracją, lękiem lub chłodem – dziecko obserwowało to codziennie i przyjmowało ten sposób jako naturalny.

          Można to sobie wyobrazić tak, jakby w dzieciństwie każdy z nas otrzymał “emocjonalny plecak”. Nasi opiekunowie, nie zawsze świadomie, wkładali do niego różne rzeczy: bezpieczeństwo, wsparcie, ale czasem też niepewność, złość czy chłód. Z tym plecakiem idziemy w dorosłość. Niektóre osoby mają tam dużo narzędzi do budowania bliskości, inne zaś tylko ciężary, które im to utrudniają.

          Teoria przywiązania Johna Bowlby’ego mówi o tym, że budujemy tzw. wewnętrzny schemat relacji – czy jestem wart miłości, czy mogę ufać, czy kontakty emocjonalne są bezpieczne. Dzieci z ciepłym i przewidywalnym rodzicem wykształtowały bezpieczny styl przywiązania, a te, które doświadczały chłodu lub krytyki – częściej przywiązywały się lękowo lub unikająco. Te wzorce wpływają na styl relacji w dorosłości – jak otwierasz się na bliskość, czy boisz się konfliktu, jak reagujesz na frustrację.

          Wyobraźmy sobie codzienne sytuacje: tata wybucha złością, gdy coś się nie udaje, matka tonem chłodnym tłumaczy, że emocje są przesadą, a konflikty zamiata pod dywan. Dzieci obserwujące takie reakcje często reagują podobnie. Od niewerbalnych sygnałów (“nie mów o emocjach”), po gesty – przewidywanie, że złość przyniesie krytykę – te wzorce kumulują się i ujawniają w dorosłości.

          Gdy dziecko dorasta w otoczeniu pełnym ciepła, troski i przewidywalnych reakcji rodziców, uczy się, że bliskość jest czymś pozytywnym i że warto budować relacje oparte na zaufaniu. Taki styl nazywamy bezpiecznym przywiązaniem – dzieci z takim doświadczeniem dorastają z poczuciem, że mogą prosić o pomoc, wyrażać emocje i być sobą. Osoby z tym stylem czują się komfortowo, zarówno dając, jak i otrzymując bliskość. Potrafią wyrażać swoje potrzeby i uczucia, a także słuchać partnera.

          Natomiast jeśli dziecko doświadcza chłodu, nieprzewidywalnych reakcji, braku uwagi lub krytyki, zaczyna się uczyć, że bliskość może być ryzykowna lub bolesna. Może wtedy wykształcić się styl przywiązania, który jest bardziej lękowy, czyli nadmiernie skupiony na potrzebie bliskości i jednocześnie na obawie przed odrzuceniem, albo unikający, gdzie dziecko uczy się trzymać emocjonalny dystans, by chronić się przed zranieniem.

          Osoby ze stylem lękowo–ambiwalentnym bardzo pragną bliskości, miłości i potwierdzenia swojej wartości, ale jednocześnie mają silny lęk, że zostaną odrzucone, zlekceważone lub porzucone. Są skłonne do intensywnego analizowania i dopytywania, a nawet katastrofizacji. To trochę tak, jakby ich „wewnętrzne dziecko” nieustannie pytało: „Czy na pewno mnie kochasz? Czy na pewno jeszcze chcesz być blisko? A jeśli cię zawiodę? A jeśli odejdziesz?” Taki styl przywiązania często rozwija się u dzieci, które doświadczały zmienności emocjonalnej opiekunów, którzy czasem byli dostępni i wspierający, innym razem zimni, nieprzewidywalni albo rozkojarzeni. Dziecko nie wiedziało, czego się spodziewać, więc rozwijało w sobie „radar” wyczulony na sygnały odrzucenia lub zmiany nastroju u innych. W dorosłym życiu osoby z tym stylem bardzo szybko się angażują i łatwo idealizują partnera. Często potrzebują dużo zapewnień o miłości, czasem codziennie, czasem kilka razy dziennie („napisz, że kochasz”, „dlaczego nie odpisujesz?”). Mają trudność z tolerowaniem dystansu – nawet chwilowa cisza czy brak odpowiedzi może uruchomić lęk, że relacja się kończy. Nadinterpretują drobiazgi („nie użył serduszka w wiadomości, chyba coś się zmieniło”). Często czują się niewystarczające – nawet jeśli słyszą, że są ważne, wciąż trudno im w to uwierzyć. Mogą mieć tendencję do emocjonalnego rollercoastera – szybko przechodzą od nadziei do poczucia odrzucenia i odwrotnie.
Zdezorganizowany styl przywiązania jest mieszanką lęku i unikania – osoba może bardzo pragnąć bliskości, ale jednocześnie się jej bać. Relacje bywają niestabilne i pełne sprzeczności.Wewnętrznie takie osoby są często zmęczone i rozdarte. Czują ogromną potrzebę bycia blisko, ale ich własne emocje tj. niepokój, zazdrość czy potrzeba kontroli – potrafią sabotować tę bliskość. Z jednej strony chcą się przytulić, z drugiej mają wrażenie, że „muszą o miłość walczyć” albo „udowodnić, że zasługują”.

          Ten styl przywiązania może też prowadzić do trudności w utrzymaniu granic – osoby z lękowym przywiązaniem czasem zbyt dużo dają z siebie, by nie zostać porzucone, rezygnują z własnych potrzeb albo milczą, choć coś ich boli, byle nie wywołać konfliktu. Osoby z unikającym stylem przywiązania boją się emocjonalnego zaangażowania i wolą trzymać dystans. Mają trudności z mówieniem o uczuciach i często uciekają od konfliktów przez milczenie lub unikanie rozmów. Osoby z unikowym stylem przywiązania bardzo cenią sobie niezależność i samowystarczalność. Na pierwszy rzut oka mogą wydawać się spokojne, opanowane, trzymające wszystko pod kontrolą. Rzadko pokazują emocje. Często unikają bliskości, szczególnie, gdy sytuacja robi się zbyt emocjonalna, intensywna lub „lepka”.
Ale to, co z zewnątrz wygląda jak chłód, dystans czy emocjonalna niedostępność, w rzeczywistości często jest strategią ochronną. W dzieciństwie osoby z tym stylem mogły nauczyć się, że bliskość emocjonalna jest albo niedostępna, albo nieprzewidywalna. Często doświadczyły opiekunów, którzy ignorowali emocje dziecka („nic się nie stało”, “nie przesadzaj”), dawali wsparcie tylko wtedy, gdy dziecko „nie marudziło”, oczekiwali samodzielności, a okazywanie uczuć traktowali jako słabość. Dziecko wyciągało prosty wniosek: „Nie ma co liczyć na innych, muszę radzić sobie sam”.

          W dorosłym życiu osoby z tym stylem przywiązania często czują się nieswojo w zbyt bliskich relacjach, bo wtedy czują się „przyłapane”, jakby ktoś miał zbyt dużo wglądu w ich wnętrze. Emocje są dla nich trudne – nie dlatego, że ich nie mają, ale dlatego, że nauczyli się je tłumić, odcinać się od nich lub przekładać na działanie (np. analizę, organizację, „ogarnięcie sytuacji”). Gdy ktoś próbuje się zbliżyć mogą reagować wycofaniem, sarkazmem, oziębłością lub skupiają się na czymś neutralnym (np. pracy, obowiązkach). Często czują się duszeni lub osaczeni, gdy ktoś oczekuje emocjonalnej otwartości – nawet jeśli głęboko w środku sami tęsknią za bliskością. W sytuacjach stresu wolą zamykać się w sobie niż rozmawiać, unikają konfrontacji, mogą nagle „zniknąć” emocjonalnie.

          Zdezorganizowany styl przywiązania jest mieszanką lęku i unikania – osoba może bardzo pragnąć bliskości, ale jednocześnie się jej bać. Relacje bywają niestabilne i pełne sprzeczności.

          Osoby z tym wzorcem funkcjonowania mają wewnętrzny konflikt – z jednej strony pragną bliskości, poczucia bezpieczeństwa i więzi, z drugiej zaś boją się jej, unikają lub odczuwają intensywny lęk, gdy ktoś się do nich zbliża.
Ten styl przywiązania zwykle wykształca się w środowisku, gdzie osoba, która miała być źródłem bezpieczeństwa, była też źródłem lęku, bólu lub chaosu. Dziecko może dorastać w domu, gdzie opiekun jest przemocowy, emocjonalnie niestabilny, uzależniony, nieprzewidywalny, albo sam zmaga się z nierozpoznaną traumą. W takich warunkach dziecko nie rozwija spójnej strategii radzenia sobie z emocjami i relacjami –  bo nie da się jednocześnie zbliżać do osoby, której się boimy, i chronić się przed nią.

          Te wczesne doświadczenia z rodzicami czy opiekunami w dzieciństwie mają ogromny wpływ na to, jak w dorosłym życiu tworzymy relacje – czy potrafimy ufać partnerowi, czy boimy się konfliktu, jak radzimy sobie z emocjami, czy otwieramy się na bliskość, czy raczej się od niej dystansujemy.

          Styl przywiązania działa jak filtr na aparacie. Przez ten filtr patrzymy na świat emocji i relacji. Dwie osoby mogą przeżyć tę samą sytuację, ale zareagują zupełnie inaczej. Przykładowo: partner się spóźnia – osoba z bezpiecznym stylem pomyśli: „pewnie coś się przedłużyło, zadzwonię”. Ktoś z lękowym stylem może poczuć panikę: „na pewno mnie zostawił, już mnie nie kocha”. A osoba z unikającym stylem stwierdzi: „wiedziałam, że nie można na nikogo liczyć” i zamknie się w sobie.

          Warto pamiętać, że te schematy nie są wyrokiem – możemy je rozpoznawać, rozumieć i stopniowo zmieniać, np. poprzez świadome budowanie relacji lub terapię.

Czy i jak możesz zacząć zmieniać te wzorce?

Zastanów się jakie sytuacje działają na Ciebie automatycznie? Jak reagujesz, gdy czujesz frustrację lub krytykę? Świadome przyjrzenie się własnym wzorcom to ważny krok. Naucz się nazywać emocje („czuję lęk”, „jestem zła”) i je akceptować. Przyznawaj im prawo do istnienia, zamiast je wypierać. Ta strategia ułatwia zarządzanie emocjami, zamiast je tłumić. Możesz ćwiczyć w bezpiecznych sytuacjach: zamiast milczeć – powiedzieć, co czujesz, zamiast blokować emocje – powiedzieć o nich. To buduje elastyczność emocjonalną.

Jak może pomóc psychoterapia?

          Psychoterapia, szczególnie terapia oparta na teorii przywiązania, umożliwia pracę nad zrozumieniem wewnętrznych modeli relacji, które kształtują twoje reakcje. Terapeuta może pomóc zbudować bezpieczną relację, w której można otwarcie badać trudne emocje, rozpoznać i przepracować wzorce, które powtarzają się od dzieciństwa, modelować nowe reakcje, np. w bezpiecznym środowisku terapeuty można ćwiczyć wyrażanie emocji, nowe style graniczenia i kontakty z innymi, stworzyć przestrzeń do naprawy emocjonalnej – doświadczyć, że relacje mogą być inne niż te, które znasz z domu.

          Podsumowując – zachowania rodziców, choć często nieświadome, pozostawiają trwały ślad na naszych emocjach, sposobach reagowania i relacjach. Jednak dorosłość daje możliwość zmiany – dzięki samoświadomości, praktyce nowych reakcji, wsparciu terapeutycznemu, możesz budować bardziej elastyczne, zdrowe i świadome życie emocjonalne.

Marta Gryl

Psycholog
Certyfikowany terapeuta środowiskowy
Psychoterapeuta w procesie certyfikacji w nurcie wielomodalnościowym