25 września obchodzimy Światowy Dzień Psychoterapii. To szczególna okazja, aby przyjrzeć się nie tylko temu, czym jest współczesna psychoterapia i jaką rolę odgrywa w dbaniu o zdrowie psychiczne, ale również temu, jak powinny wyglądać bezpieczne i profesjonalne standardy pracy psychoterapeuty. Psychoterapia w wielu krajach jest dziś ważnym elementem systemu pomocy osobom doświadczającym kryzysów psychicznych, zaburzeń emocjonalnych, trudności w relacjach czy długotrwałego stresu. Z psychoterapii korzystają osoby w różnym wieku i z bardzo różnych powodów. Nie zawsze jest ona związana z rozpoznaniem zaburzenia psychicznego. Czasami człowiek zgłasza się po pomoc dlatego, że znalazł się w trudnym momencie życia, doświadcza powtarzających się problemów w relacjach albo chce lepiej rozumieć siebie.

Warto wykorzystać więc Światowy Dzień Psychoterapii jako okazję do rozmowy o jakości tej pomocy, kwalifikacjach osób prowadzących terapię i prawach pacjentów.

Psychoterapia na świecie

          Psychoterapia rozwija się od ponad stu lat, a współcześnie obejmuje wiele różnych podejść i metod. W zależności od kraju funkcjonują odmienne systemy kształcenia, certyfikowania i prawnego uregulowania zawodu psychoterapeuty. W części państw psychoterapeuta musi posiadać określoną licencję lub wpis do zawodowego rejestru. Wymagania mogą obejmować wykształcenie kierunkowe, wieloletnie szkolenie psychoterapeutyczne, praktykę kliniczną, superwizję oraz obowiązek dalszego kształcenia. Istnieją również organizacje międzynarodowe określające standardy dotyczące szkolenia i etyki psychoterapeutów. Europejskie Stowarzyszenie Psychoterapii zwraca uwagę między innymi na konieczność odpowiedniego przygotowania zawodowego, znajomości granic własnych kompetencji, ochrony poufności i odpowiedzialnego wykonywania zawodu.

Jednocześnie psychoterapia nie jest jedną, uniwersalną metodą. Istnieją różne szkoły i nurty, między innymi podejścia poznawczo-behawioralne, psychodynamiczne, humanistyczne, systemowe czy integracyjne. Różnią się one założeniami teoretycznymi i sposobem prowadzenia terapii, dlatego sam fakt korzystania z określonego nurtu nie przesądza o jakości pracy terapeuty. Znaczenie ma przede wszystkim to, czy specjalista posiada odpowiednie przygotowanie, pracuje w granicach swoich kompetencji i przestrzega standardów zawodowych.

Psychoterapia w Polsce – ważny moment zmian

          W Polsce sytuacja prawna psychoterapii jest bardziej skomplikowana niż w wielu krajach, ponieważ zawód psychoterapeuty nie został dotychczas kompleksowo uregulowany odrębną ustawą. Oznacza to, że osoba poszukująca psychoterapii może spotkać specjalistów posiadających bardzo różne wykształcenie, doświadczenie i ścieżki szkolenia. Funkcjonują wieloletnie, profesjonalne szkoły psychoterapii prowadzone przez uznane organizacje zawodowe, jednak sam rynek usług psychoterapeutycznych nie jest jeszcze objęty jednym, jednolitym systemem ustawowej regulacji. Sytuacja ta ma znaczenie przede wszystkim dla pacjentów. Wybierając terapeutę, nie zawsze wystarczy więc samo sprawdzenie, czy osoba posługuje się określeniem „psychoterapeuta”.

          W ostatnich latach podejmowane są próby ustawowego uporządkowania tego obszaru. Dyskusja dotyczy między innymi zasad wykonywania zawodu, wymagań dotyczących kształcenia, systemu rejestracji oraz odpowiedzialności zawodowej. Równocześnie należy odróżnić zawód psychologa od zawodu psychoterapeuty. Są to dwa różne obszary kompetencji. Psycholog posiada wykształcenie psychologiczne, natomiast psychoterapeuta powinien posiadać odpowiednie przygotowanie do prowadzenia psychoterapii. Jedna osoba może oczywiście być jednocześnie psychologiem i psychoterapeutą. Nie należy również utożsamiać psychoterapeuty z psychiatrą. Psychiatra jest lekarzem i może między innymi prowadzić leczenie farmakologiczne. Psychoterapia może być natomiast prowadzona przez odpowiednio wyszkolonego psychoterapeutę.

Czy każdy psychoterapeuta musi być certyfikowany?

          To jedno z pytań, które często pojawiają się przed rozpoczęciem terapii. W obecnym systemie prawnym w Polsce brak jednego ustawowego certyfikatu psychoterapeuty, który byłby wymagany od każdej osoby prowadzącej psychoterapię na rynku prywatnym. Istnieją natomiast certyfikaty przyznawane przez poszczególne towarzystwa i organizacje psychoterapeutyczne. Poszczególne organizacje określają własne wymagania dotyczące szkolenia, praktyki, superwizji, egzaminów i rozwoju zawodowego. Pacjent może więc zapytać, gdzie terapeuta odbywał szkolenie, ile ono trwało, jaki nurt reprezentuje oraz czy posiada certyfikat lub znajduje się w trakcie szkolenia certyfikacyjnego. Samo pozostawanie w trakcie szkolenia nie oznacza braku profesjonalizmu. Wieloletnie szkoły psychoterapii przygotowują przyszłych terapeutów również poprzez praktykę kliniczną prowadzoną pod superwizją.

Po czym można poznać profesjonalnego psychoterapeutę?

          Profesjonalizm terapeuty nie polega wyłącznie na posiadaniu dyplomu czy certyfikatu. Jednym z jego elementów jest świadomość własnych kompetencji. Psychoterapeuta powinien wiedzieć, z jakimi problemami może pracować, a kiedy potrzebna jest konsultacja z innym specjalistą, na przykład psychiatrą, lekarzem czy innym terapeutą posiadającym bardziej odpowiednie doświadczenie. Istotna jest również superwizja. Jest to forma konsultowania pracy terapeutycznej z bardziej doświadczonym specjalistą. Pozwala przyglądać się procesowi terapii, dostrzegać trudności i ograniczenia oraz dbać o bezpieczeństwo pacjenta. Profesjonalny terapeuta powinien również potrafić wyjaśnić pacjentowi podstawowe zasady współpracy. Dotyczy to między innymi częstotliwości spotkań, zasad odwoływania wizyt, odpłatności, poufności oraz ogólnego charakteru prowadzonej terapii.

Etyka zaczyna się od szacunku dla pacjenta

          Jednym z najważniejszych elementów pracy psychoterapeutycznej jest etyka. Pacjent znajduje się w szczególnej sytuacji. W czasie terapii może opowiadać o najbardziej osobistych doświadczeniach, relacjach, lękach, traumach czy trudnościach. Terapeuta otrzymuje więc dostęp do informacji, których pacjent często nie przekazuje nikomu innemu. Ta szczególna relacja wymaga odpowiedzialności. Etyczna praca terapeuty powinna opierać się na szacunku dla godności, autonomii i granic pacjenta. Pacjent nie powinien być poniżany, zawstydzany, manipulowany ani uzależniany od terapeuty. Nie powinno również dochodzić do wykorzystywania relacji terapeutycznej do prywatnych korzyści specjalisty. Szczególnie istotne są granice dotyczące kontaktów poza terapeutycznych, relacji seksualnych, finansów czy wykorzystywania zależności pacjenta. W relacji terapeutycznej odpowiedzialność za ochronę tych granic spoczywa przede wszystkim na profesjonaliście.

Poufność – jeden z fundamentów terapii

          Osoba rozpoczynająca psychoterapię powinna wiedzieć, jakie zasady dotyczą poufności. Terapeuta powinien chronić informacje uzyskane podczas pracy z pacjentem. Szczegółowe zasady mogą jednak zależeć od statusu zawodowego specjalisty, miejsca udzielania pomocy oraz obowiązujących przepisów. Inne regulacje mogą mieć zastosowanie w podmiocie leczniczym, a inne w prywatnym gabinecie prowadzonym poza systemem ochrony zdrowia. W przypadku dzieci i młodzieży dochodzą dodatkowe kwestie związane z prawami rodziców lub opiekunów prawnych oraz prawem małoletniego do prywatności. Dlatego zasady poufności warto omówić już na początku terapii.

Czy terapeuta może powiedzieć pacjentowi, co ma zrobić?

          Psychoterapia nie powinna polegać na wydawaniu pacjentowi poleceń dotyczących jego życia osobistego. Terapeuta może pomagać w analizowaniu sytuacji, rozpoznawaniu emocji, schematów myślenia i zachowania oraz konsekwencji różnych decyzji. Może również zaproponować określone ćwiczenia czy sposoby pracy. Ostateczne decyzje dotyczące własnego życia pozostają jednak po stronie pacjenta. To szczególnie ważne w przypadku decyzji dotyczących związków, rozwodu, rodziny, pracy czy innych istotnych obszarów życia. Terapeuta nie powinien wykorzystywać swojej pozycji do przejmowania kontroli nad decyzjami pacjenta.

Czy trudna terapia oznacza złą terapię?

          Nie i tak. Nie każda sytuacja, która powoduje dyskomfort, jest sygnałem nieprawidłowości. Psychoterapia może być wymagającym doświadczeniem. Rozmowa o trudnych wydarzeniach, lękach czy relacjach może powodować smutek, złość, wstyd albo napięcie. Czasami pacjent może również czuć złość na terapeutę lub mieć wrażenie, że terapia nie przynosi oczekiwanych efektów.Takie doświadczenia mogą stać się ważnym tematem do omówienia podczas sesji. Dyskomfort tego rodzaju nie oznacza, że proces idzie źle. Czym innym jest jednak trudność wynikająca z procesu terapeutycznego, a czym innym naruszanie granic pacjenta. Niepokój powinny wzbudzać między innymi manipulowanie pacjentem, celowe wzbudzanie zależności, naruszenie poufności, wykorzystywanie seksualne lub finansowe, poniżanie, składanie obietnic stuprocentowego wyleczenia czy przedstawianie terapeuty jako osoby posiadającej wyjątkową i niepodważalną wiedzę.Jeśli trudności odczuwane są z powodu braku poczucia bezpieczeństwa lub wynikają z nieetycznych postaw wskazanych powyżej to tak, oznacza to złą terapię.

Pacjent ma prawo pytać

          Świadome korzystanie z psychoterapii nie oznacza braku zaufania do terapeuty. Oznacza świadomość, że pacjent ma prawo wiedzieć, komu powierza swoje zdrowie psychiczne. Przed rozpoczęciem terapii można zapytać o wykształcenie, szkolenie psychoterapeutyczne, nurt, doświadczenie zawodowe i superwizję. Można również zapytać o zasady prowadzenia terapii i poufność. Profesjonalny specjalista powinien być przygotowany na takie pytania. Pacjent ma również prawo powiedzieć, że czegoś nie rozumie, nie zgadza się na określoną formę pracy albo chce porozmawiać o relacji z terapeutą. Dobra psychoterapia nie wymaga od pacjenta ślepego zaufania. Wymaga relacji, w której można zadawać pytania, wyrażać wątpliwości i rozmawiać również o tym, co dzieje się pomiędzy terapeutą a pacjentem.

Światowy Dzień Psychoterapii – okazja do ważnej rozmowy

          Światowy Dzień Psychoterapii, obchodzony 25 września, jest okazją do zwrócenia uwagi zarówno na znaczenie profesjonalnej pomocy psychoterapeutycznej, jak i na odpowiedzialność, jaka wiąże się z wykonywaniem tego zawodu. Psychoterapia jest obszarem, w którym szczególnie ważne są wiedza, doświadczenie, odpowiednie przygotowanie, superwizja oraz zasady etyczne. W Polsce, gdzie regulacje dotyczące zawodu psychoterapeuty nadal są przedmiotem zmian i dyskusji, świadomy pacjent ma szczególne znaczenie. Znajomość podstawowych zasad pozwala łatwiej ocenić, czy osoba oferująca psychoterapię przedstawia swoje kwalifikacje w sposób przejrzysty i czy sposób prowadzenia terapii odpowiada podstawowym standardom profesjonalnej pracy.

Psychoterapia jest relacją opartą na zaufaniu, ale zaufanie i świadomość własnych praw nie wykluczają się. Pacjent może oczekiwać szacunku, poufności, poszanowania granic i jasnych informacji dotyczących prowadzonej terapii. Światowy Dzień Psychoterapii może być więc nie tylko świętem osób wykonujących ten zawód, ale również okazją do przypomnienia, że w centrum psychoterapii zawsze powinien znajdować się człowiek – jego bezpieczeństwo, autonomia i dobro.

Anna Foltyńska

Psycholożka
Psychoterapeutka w procesie certyfikacji
w nurcie systemowo-ericksonowskim