Warto wykorzystać więc Światowy Dzień Psychoterapii jako okazję do rozmowy o jakości tej pomocy, kwalifikacjach osób prowadzących terapię i prawach pacjentów.

Psychoterapia na świecie

          Psychoterapia rozwija się od ponad stu lat, a współcześnie obejmuje wiele różnych podejść i metod. W zależności od kraju funkcjonują odmienne systemy kształcenia, certyfikowania i prawnego uregulowania zawodu psychoterapeuty. W części państw psychoterapeuta musi posiadać określoną licencję lub wpis do zawodowego rejestru. Wymagania mogą obejmować wykształcenie kierunkowe, wieloletnie szkolenie psychoterapeutyczne, praktykę kliniczną, superwizję oraz obowiązek dalszego kształcenia. Istnieją również organizacje międzynarodowe określające standardy dotyczące szkolenia i etyki psychoterapeutów. Europejskie Stowarzyszenie Psychoterapii zwraca uwagę między innymi na konieczność odpowiedniego przygotowania zawodowego, znajomości granic własnych kompetencji, ochrony poufności i odpowiedzialnego wykonywania zawodu.

Jednocześnie psychoterapia nie jest jedną, uniwersalną metodą. Istnieją różne szkoły i nurty, między innymi podejścia poznawczo-behawioralne, psychodynamiczne, humanistyczne, systemowe czy integracyjne. Różnią się one założeniami teoretycznymi i sposobem prowadzenia terapii, dlatego sam fakt korzystania z określonego nurtu nie przesądza o jakości pracy terapeuty. Znaczenie ma przede wszystkim to, czy specjalista posiada odpowiednie przygotowanie, pracuje w granicach swoich kompetencji i przestrzega standardów zawodowych.

Psychoterapia w Polsce – ważny moment zmian

          W Polsce sytuacja prawna psychoterapii jest bardziej skomplikowana niż w wielu krajach, ponieważ zawód psychoterapeuty nie został dotychczas kompleksowo uregulowany odrębną ustawą. Oznacza to, że osoba poszukująca psychoterapii może spotkać specjalistów posiadających bardzo różne wykształcenie, doświadczenie i ścieżki szkolenia. Funkcjonują wieloletnie, profesjonalne szkoły psychoterapii prowadzone przez uznane organizacje zawodowe, jednak sam rynek usług psychoterapeutycznych nie jest jeszcze objęty jednym, jednolitym systemem ustawowej regulacji. Sytuacja ta ma znaczenie przede wszystkim dla pacjentów. Wybierając terapeutę, nie zawsze wystarczy więc samo sprawdzenie, czy osoba posługuje się określeniem „psychoterapeuta”.

          W ostatnich latach podejmowane są próby ustawowego uporządkowania tego obszaru. Dyskusja dotyczy między innymi zasad wykonywania zawodu, wymagań dotyczących kształcenia, systemu rejestracji oraz odpowiedzialności zawodowej. Równocześnie należy odróżnić zawód psychologa od zawodu psychoterapeuty. Są to dwa różne obszary kompetencji. Psycholog posiada wykształcenie psychologiczne, natomiast psychoterapeuta powinien posiadać odpowiednie przygotowanie do prowadzenia psychoterapii. Jedna osoba może oczywiście być jednocześnie psychologiem i psychoterapeutą. Nie należy również utożsamiać psychoterapeuty z psychiatrą. Psychiatra jest lekarzem i może między innymi prowadzić leczenie farmakologiczne. Psychoterapia może być natomiast prowadzona przez odpowiednio wyszkolonego psychoterapeutę.

Czy każdy psychoterapeuta musi być certyfikowany?

          To jedno z pytań, które często pojawiają się przed rozpoczęciem terapii. W obecnym systemie prawnym w Polsce brak jednego ustawowego certyfikatu psychoterapeuty, który byłby wymagany od każdej osoby prowadzącej psychoterapię na rynku prywatnym. Istnieją natomiast certyfikaty przyznawane przez poszczególne towarzystwa i organizacje psychoterapeutyczne. Poszczególne organizacje określają własne wymagania dotyczące szkolenia, praktyki, superwizji, egzaminów i rozwoju zawodowego. Pacjent może więc zapytać, gdzie terapeuta odbywał szkolenie, ile ono trwało, jaki nurt reprezentuje oraz czy posiada certyfikat lub znajduje się w trakcie szkolenia certyfikacyjnego. Samo pozostawanie w trakcie szkolenia nie oznacza braku profesjonalizmu. Wieloletnie szkoły psychoterapii przygotowują przyszłych terapeutów również poprzez praktykę kliniczną prowadzoną pod superwizją.

Po czym można poznać profesjonalnego psychoterapeutę?

          Profesjonalizm terapeuty nie polega wyłącznie na posiadaniu dyplomu czy certyfikatu. Jednym z jego elementów jest świadomość własnych kompetencji. Psychoterapeuta powinien wiedzieć, z jakimi problemami może pracować, a kiedy potrzebna jest konsultacja z innym specjalistą, na przykład psychiatrą, lekarzem czy innym terapeutą posiadającym bardziej odpowiednie doświadczenie. Istotna jest również superwizja. Jest to forma konsultowania pracy terapeutycznej z bardziej doświadczonym specjalistą. Pozwala przyglądać się procesowi terapii, dostrzegać trudności i ograniczenia oraz dbać o bezpieczeństwo pacjenta. Profesjonalny terapeuta powinien również potrafić wyjaśnić pacjentowi podstawowe zasady współpracy. Dotyczy to między innymi częstotliwości spotkań, zasad odwoływania wizyt, odpłatności, poufności oraz ogólnego charakteru prowadzonej terapii.

Etyka zaczyna się od szacunku dla pacjenta

          Jednym z najważniejszych elementów pracy psychoterapeutycznej jest etyka. Pacjent znajduje się w szczególnej sytuacji. W czasie terapii może opowiadać o najbardziej osobistych doświadczeniach, relacjach, lękach, traumach czy trudnościach. Terapeuta otrzymuje więc dostęp do informacji, których pacjent często nie przekazuje nikomu innemu. Ta szczególna relacja wymaga odpowiedzialności. Etyczna praca terapeuty powinna opierać się na szacunku dla godności, autonomii i granic pacjenta. Pacjent nie powinien być poniżany, zawstydzany, manipulowany ani uzależniany od terapeuty. Nie powinno również dochodzić do wykorzystywania relacji terapeutycznej do prywatnych korzyści specjalisty. Szczególnie istotne są granice dotyczące kontaktów poza terapeutycznych, relacji seksualnych, finansów czy wykorzystywania zależności pacjenta. W relacji terapeutycznej odpowiedzialność za ochronę tych granic spoczywa przede wszystkim na profesjonaliście.

Poufność – jeden z fundamentów terapii

          Osoba rozpoczynająca psychoterapię powinna wiedzieć, jakie zasady dotyczą poufności. Terapeuta powinien chronić informacje uzyskane podczas pracy z pacjentem. Szczegółowe zasady mogą jednak zależeć od statusu zawodowego specjalisty, miejsca udzielania pomocy oraz obowiązujących przepisów. Inne regulacje mogą mieć zastosowanie w podmiocie leczniczym, a inne w prywatnym gabinecie prowadzonym poza systemem ochrony zdrowia. W przypadku dzieci i młodzieży dochodzą dodatkowe kwestie związane z prawami rodziców lub opiekunów prawnych oraz prawem małoletniego do prywatności. Dlatego zasady poufności warto omówić już na początku terapii.

Czy terapeuta może powiedzieć pacjentowi, co ma zrobić?

          Psychoterapia nie powinna polegać na wydawaniu pacjentowi poleceń dotyczących jego życia osobistego. Terapeuta może pomagać w analizowaniu sytuacji, rozpoznawaniu emocji, schematów myślenia i zachowania oraz konsekwencji różnych decyzji. Może również zaproponować określone ćwiczenia czy sposoby pracy. Ostateczne decyzje dotyczące własnego życia pozostają jednak po stronie pacjenta. To szczególnie ważne w przypadku decyzji dotyczących związków, rozwodu, rodziny, pracy czy innych istotnych obszarów życia. Terapeuta nie powinien wykorzystywać swojej pozycji do przejmowania kontroli nad decyzjami pacjenta.

Czy trudna terapia oznacza złą terapię?

          Nie i tak. Nie każda sytuacja, która powoduje dyskomfort, jest sygnałem nieprawidłowości. Psychoterapia może być wymagającym doświadczeniem. Rozmowa o trudnych wydarzeniach, lękach czy relacjach może powodować smutek, złość, wstyd albo napięcie. Czasami pacjent może również czuć złość na terapeutę lub mieć wrażenie, że terapia nie przynosi oczekiwanych efektów.Takie doświadczenia mogą stać się ważnym tematem do omówienia podczas sesji. Dyskomfort tego rodzaju nie oznacza, że proces idzie źle. Czym innym jest jednak trudność wynikająca z procesu terapeutycznego, a czym innym naruszanie granic pacjenta. Niepokój powinny wzbudzać między innymi manipulowanie pacjentem, celowe wzbudzanie zależności, naruszenie poufności, wykorzystywanie seksualne lub finansowe, poniżanie, składanie obietnic stuprocentowego wyleczenia czy przedstawianie terapeuty jako osoby posiadającej wyjątkową i niepodważalną wiedzę.Jeśli trudności odczuwane są z powodu braku poczucia bezpieczeństwa lub wynikają z nieetycznych postaw wskazanych powyżej to tak, oznacza to złą terapię.

Pacjent ma prawo pytać

          Świadome korzystanie z psychoterapii nie oznacza braku zaufania do terapeuty. Oznacza świadomość, że pacjent ma prawo wiedzieć, komu powierza swoje zdrowie psychiczne. Przed rozpoczęciem terapii można zapytać o wykształcenie, szkolenie psychoterapeutyczne, nurt, doświadczenie zawodowe i superwizję. Można również zapytać o zasady prowadzenia terapii i poufność. Profesjonalny specjalista powinien być przygotowany na takie pytania. Pacjent ma również prawo powiedzieć, że czegoś nie rozumie, nie zgadza się na określoną formę pracy albo chce porozmawiać o relacji z terapeutą. Dobra psychoterapia nie wymaga od pacjenta ślepego zaufania. Wymaga relacji, w której można zadawać pytania, wyrażać wątpliwości i rozmawiać również o tym, co dzieje się pomiędzy terapeutą a pacjentem.

Światowy Dzień Psychoterapii – okazja do ważnej rozmowy

          Światowy Dzień Psychoterapii, obchodzony 25 września, jest okazją do zwrócenia uwagi zarówno na znaczenie profesjonalnej pomocy psychoterapeutycznej, jak i na odpowiedzialność, jaka wiąże się z wykonywaniem tego zawodu. Psychoterapia jest obszarem, w którym szczególnie ważne są wiedza, doświadczenie, odpowiednie przygotowanie, superwizja oraz zasady etyczne. W Polsce, gdzie regulacje dotyczące zawodu psychoterapeuty nadal są przedmiotem zmian i dyskusji, świadomy pacjent ma szczególne znaczenie. Znajomość podstawowych zasad pozwala łatwiej ocenić, czy osoba oferująca psychoterapię przedstawia swoje kwalifikacje w sposób przejrzysty i czy sposób prowadzenia terapii odpowiada podstawowym standardom profesjonalnej pracy.

Psychoterapia jest relacją opartą na zaufaniu, ale zaufanie i świadomość własnych praw nie wykluczają się. Pacjent może oczekiwać szacunku, poufności, poszanowania granic i jasnych informacji dotyczących prowadzonej terapii. Światowy Dzień Psychoterapii może być więc nie tylko świętem osób wykonujących ten zawód, ale również okazją do przypomnienia, że w centrum psychoterapii zawsze powinien znajdować się człowiek – jego bezpieczeństwo, autonomia i dobro.

Anna Foltyńska

Psycholożka
Psychoterapeutka w procesie certyfikacji
w nurcie systemowo-ericksonowskim

Artykuł Psychoterapia w Polsce i na świecie. Co warto wiedzieć zanim zaufamy terapeucie? pochodzi z serwisu Centrum Terapii i Psychoedukacji.

Tymczasem o samobójstwie trzeba rozmawiać. Nie dlatego, że każda rozmowa o śmierci oznacza bezpośrednie zagrożenie, ale dlatego, że milczenie może sprawić, że młody człowiek pozostanie sam ze swoim cierpieniem. Skala problemu w Polsce jest poważna. Dane Komendy Głównej Policji pokazują, że w 2023 roku odnotowano 1994 próby samobójcze osób w wieku 7–18 lat, z czego zdecydowana większość dotyczyła młodzieży w wieku 13–18 lat. W tym samym roku odnotowano 145 samobójstw osób poniżej 19. roku życia. Dane dotyczące prób są jednak prawdopodobnie niedoszacowane, ponieważ nie każda próba trafia do statystyk policyjnych. Nowsza „Diagnoza Młodzieży 2026” wskazuje, że po bardzo silnym wzroście liczby zachowań samobójczych w latach 2020–2022 nastąpiło wyhamowanie tego trendu; w 2024 roku liczba samobójstw osób w wieku 7–19 lat wyniosła 127. Nie oznacza to jednak, że problem przestał istnieć.

Kiedy nastolatek zaczyna tracić nadzieję?

          Zachowania samobójcze bardzo rzadko są wynikiem jednego wydarzenia. Kryzys psychiczny młodego człowieka najczęściej rozwija się na przecięciu wielu doświadczeń: samotności, konfliktów rodzinnych, przemocy, odrzucenia, bullyingu, presji szkolnej, problemów w relacjach, kryzysu tożsamości, depresji, lęku czy poczucia braku wpływu na własne życie. Nastolatek może mieć wrażenie, że jego sytuacja nigdy się nie zmieni. To właśnie poczucie beznadziejności jest jednym z najbardziej niebezpiecznych elementów kryzysu. Młody człowiek niekoniecznie chce umrzeć. Czasami przede wszystkim chce, żeby skończyło się cierpienie, którego nie potrafi już dłużej znosić. To bardzo ważne rozróżnienie. W kryzysie psychicznym perspektywa człowieka ulega zawężeniu. Problemy, które z punktu widzenia dorosłego wydają się możliwe do rozwiązania, mogą być przez nastolatka przeżywane jako całkowicie bez wyjścia. Dlatego zdanie „przecież masz dopiero kilkanaście lat, jeszcze tyle dobrego przed tobą” może nie przynieść ulgi. Młody człowiek nie potrzebuje wtedy przede wszystkim przekonywania, że będzie dobrze. Potrzebuje kogoś, kto pomoże mu zobaczyć, że nie musi samodzielnie rozwiązywać wszystkiego naraz.

Sygnały, których nie należy ignorować

          Nie istnieje jeden charakterystyczny wzorzec, wygląd osoby zagrożonej samobójstwem. Nastolatek w kryzysie nie zawsze jest smutny, wycofany i płacze. Czasem przeciwnie – może funkcjonować pozornie normalnie, żartować, chodzić do szkoły i spotykać się z przyjaciółmi.

Niepokój powinny jednak wzbudzić wyraźne zmiany w funkcjonowaniu. Nierzadko pozorna poprawa samopoczucia i nastroju poprzedzona wycofaniem z relacji, utratą zainteresowań, pogorszeniem wyników w nauce, problemami z koncentracją, gwałtownymi  zmianami nastroju, nasiloną drażliwością impulsywność, agresja, bezsenność albo przeciwnie – nadmierna senność. Ważnym sygnałem są również wypowiedzi o beznadziejności, byciu ciężarem dla innych, braku sensu życia czy śmierci. Często obecne w wirtualnej rzeczywistości dziecka- media społecznościowe, grupy na komunikatorach. Najczęściej to tam znajdują się pierwsze sygnały świadczące o kryzysie suicydalnym. Zazwyczaj nie pisane wprost treści o zamiarze odebrania sobie życia, ale wpisy o ogromnym smutku, braku siły, poczuciu beznadziei itp. Światowa Organizacja Zdrowia wymienia również izolowanie się, żegnanie z bliskimi, rozdawanie ważnych dla siebie rzeczy czy poszukiwanie sposobów odebrania sobie życia jako sygnały wymagające szczególnej uwagi. Nie oznacza to, że każda z tych zmian świadczy o zamiarach samobójczych. Oznacza natomiast, że warto się zatrzymać i zapytać: „Co się z tobą dzieje?”.

Czy można zapytać wprost o samobójstwo?

          Tak. I jest to jedna z najważniejszych rzeczy, które możemy zrobić. Wciąż funkcjonuje mit, że pytanie nastolatka o myśli samobójcze może „podsunąć mu pomysł”. Nie ma podstaw, by tak uważać. WHO podkreśla, że bezpośrednia rozmowa o samobójstwie nie zwiększa ryzyka jego wystąpienia. Przeciwnie – może zmniejszyć napięcie i dać człowiekowi doświadczenie bycia zauważonym i potraktowanym poważnie. Można powiedzieć: „Widzę, że ostatnio bardzo cierpisz. Martwię się o ciebie. Czy zdarza ci się myśleć, że nie chcesz żyć?” albo „Czy pojawiły się u ciebie myśli o zrobieniu sobie krzywdy?”. Nie trzeba bać się tych słów. Ważniejsze od idealnego sformułowania pytania jest to, co wydarzy się później. Jeżeli nastolatek odpowie twierdząco, nie należy reagować paniką, złością ani przesłuchaniem. Nie warto również mówić: „Nie możesz mi tego robić”, „Pomyśl o swojej rodzinie” czy „Masz przecież wszystko”. Znacznie bardziej pomocne może być: „Dziękuję, że mi o tym powiedziałeś. Nie chcę, żebyś został z tym sam. Poszukamy pomocy razem”.

Najpierw relacja, potem rozwiązania

          W kontakcie z młodym człowiekiem w kryzysie niezwykle ważna jest obecność. Dorosły nie musi od razu znać odpowiedzi ani potrafić rozwiązać wszystkich problemów. Czasami najważniejszą pomocą jest spokojne siedzenie obok, słuchanie i powstrzymanie się od oceniania. Nastolatek powinien usłyszeć, że jego emocje są ważne, nawet jeśli dorosły nie zgadza się z jego sposobem patrzenia na sytuację. „Rozumiem, że dla ciebie to jest teraz naprawdę trudne” może być znacznie bardziej terapeutyczne niż „przesadzasz”. Jednocześnie empatia nie oznacza pozostawienia nastolatka samego z problemem. Jeżeli pojawiają się myśli samobójcze, szczególnie gdy są nasilone, uporczywe lub towarzyszy im zamiar podjęcia działania, potrzebna jest profesjonalna pomoc. W takiej sytuacji odpowiedzialność nie może spoczywać wyłącznie na rodzicu, nauczycielu czy przyjacielu.

Co może zrobić rówieśnik?

          Nastolatkowie często jako pierwsi zauważają, że z ich kolegą lub koleżanką dzieje się coś złego. Mogą zobaczyć wiadomość, usłyszeć zwierzenie albo zauważyć zmianę zachowania. Młody człowiek nie powinien jednak być stawiany w roli terapeuty. Przyjaciel może wysłuchać, zostać z drugą osobą i pomóc jej dotrzeć do dorosłego, ale nie powinien obiecywać: „Nikomu nie powiem”. Jeżeli życie lub zdrowie kolegi jest zagrożone, zachowanie tajemnicy nie jest lojalnością. Jest pozostawieniem go samego w sytuacji, w której potrzebuje pomocy dorosłych. Można powiedzieć: „Obiecałem, że cię nie zostawię, ale nie mogę obiecać, że zachowam to w tajemnicy. Chcę znaleźć kogoś, kto pomoże nam zadbać o twoje bezpieczeństwo”. To właśnie jest prawdziwa troska. Niezwykle ważna jest tutaj psychoedukacja dzieci i młodzieży. Ważne, aby wiedziały jak zachować się w sytuacji, kiedy ktoś w ich otoczeniu mówi o zagrożeniu odebraniem sobie życia. 

Co zrobić, kiedy zagrożenie jest bezpośrednie?

          Jeżeli nastolatek mówi, że chce odebrać sobie życie, ma konkretny zamiar albo istnieje obawa, że może zrobić sobie krzywdę w najbliższym czasie, nie należy pozostawiać go samego. Trzeba zaangażować dorosłego i skontaktować się z profesjonalną pomocą. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia należy dzwonić pod numer alarmowy 112 lub udać się na najbliższy SOR albo izbę przyjęć psychiatryczną. W Polsce dostępny jest również całodobowy, bezpłatny Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111. Młoda osoba może zadzwonić, napisać lub skorzystać z czatu. Warto pamiętać, że pomoc może dotyczyć nie tylko samego nastolatka. Rodzic, brat i siostra, nauczyciel czy przyjaciel również może potrzebować konsultacji, aby dowiedzieć się, jak właściwie zareagować.

Po próbie samobójczej potrzebna jest dalsza opieka

          Przeżycie próby samobójczej nie oznacza zakończenia kryzysu. Czas po takim zdarzeniu wymaga szczególnej uważności, spokoju i dalszej pomocy psychologicznej lub psychiatrycznej. Nie powinno się sprowadzać całej sytuacji do pytania: „Dlaczego to zrobiłeś?”. Bardziej pomocne jest wspólne poszukiwanie odpowiedzi na pytania: „Co doprowadziło cię do tego miejsca?”, „Czego wtedy najbardziej potrzebowałeś?”, „Co możemy zrobić, żebyś następnym razem nie musiał zostawać z tym sam?”. Ważna jest również praca z rodziną. Kryzys jednego członka rodziny często wpływa na cały system rodzinny. Czasem potrzebna jest terapia indywidualna, czasem rodzinna, czasem konsultacja psychiatryczna dla członków rodziny,  a bardzo często – połączenie kilku form pomocy.

Nie zawsze jesteśmy w stanie zapobiec kryzysowi. Możemy jednak sprawić, że młody człowiek nie będzie musiał przeżywać go samotnie. Czasem początkiem pomocy jest jedno zdanie wypowiedziane w odpowiednim momencie: „Widzę, że coś się dzieje. Możesz mi powiedzieć. Nie będę cię oceniać”. W świecie, w którym młodzi ludzie często czują presję, że powinni być silni, atrakcyjni, odnoszący sukcesy i radzić sobie ze wszystkim samodzielnie, niezwykle ważne jest stworzenie przestrzeni, w której można powiedzieć: „Nie daję już rady”. Samobójstwo nie jest tematem, którego należy się bać. Jest tematem, o którym należy umieć rozmawiać. Bo czasami nie możemy zmienić sytuacji, w której znalazł się młody człowiek. Możemy jednak pomóc mu zobaczyć, że sytuacja nie musi pozostać taka sama. Możemy pomóc mu przetrwać najtrudniejszy moment, znaleźć właściwą pomoc i odzyskać choć odrobinę nadziei. A czasami właśnie od tej odrobiny zaczyna się powrót do życia.

Jeżeli młody człowiek znajduje się w bezpośrednim zagrożeniu życia, należy dzwonić pod 112. Dzieci i młodzież mogą również całodobowo i bezpłatnie kontaktować się z Telefonem Zaufania 116 111.

Anna Foltyńska

Psycholożka
Psychoterapeutka w procesie certyfikacji
w nurcie systemowo-ericksonowskim

Artykuł Kiedy brak już siły… Jak zauważyć kryzys i pomóc, zanim będzie za późno? pochodzi z serwisu Centrum Terapii i Psychoedukacji.

          W ostatnich latach coraz więcej rodziców poszukuje wsparcia psychologicznego dla swoich dzieci. Do poradni zgłaszają się rodziny z dziećmi w różnym wieku, od najmłodszych, nawet poniżej pierwszego roku życia, aż po młodzież kończącą 18 lat. Powody zgłoszeń są bardzo różnorodne i mogą dotyczyć między innymi trudności emocjonalnych, problemów w relacjach z rówieśnikami, trudności wychowawczych, zaburzeń zachowania, wyzwań rozwojowych, funkcjonowania w środowisku szkolnym czy potrzeby lepszego zrozumienia potrzeb dziecka. Dla wielu rodziców pierwsza wizyta w poradni psychologicznej może wiązać się jednak z niepewnością. Pojawiają się pytania: jak wygląda proces diagnostyczny, czego można spodziewać się podczas spotkań oraz czy rodzina otrzyma trudną lub niepokojącą informację zwrotną. Część dzieci może również podchodzić do spotkania z psychologiem z oporem, szczególnie jeśli samo nie dostrzega potrzeby skorzystania z pomocy.

          Warto podkreślić, że proces diagnostyczny w naszej poradni nie służy wyłącznie postawieniu rozpoznania psychologicznego. Jego głównym celem jest poznanie funkcjonowania dziecka, określenie obszarów wymagających wsparcia oraz zaplanowanie dalszej pomocy. Jest to proces, a nie jednorazowe spotkanie, pozwala stworzyć indywidualny plan terapeutyczny i dobrać odpowiednie działania do potrzeb dziecka oraz jego rodziny.

Czym są spotkania diagnostyczne z psychologiem?

Spotkania diagnostyczne to proces, którego celem jest poznanie sposobu funkcjonowania dziecka oraz lepsze zrozumienie zgłaszanych trudności. Nie ogranicza się ona wyłącznie do określenia konkretnego rozpoznania czy wskazania problemu. W pracy psychologicznej równie istotne jest poznanie mocnych stron dziecka, jego potrzeb oraz obszarów, które wymagają wsparcia. W naszej poradni spotkania przez rozpoczęciem stałej terapii służą przede wszystkim zaplanowaniu dalszej pracy terapeutycznej. Pozwalają określić, z jakimi trudnościami mierzy się dziecko, jakie obszary wymagają szczególnej uwagi oraz jakie formy pomocy będą dla niego najbardziej odpowiednie. Jest to etap, który umożliwia terapeucie lepsze przygotowanie się do dalszej współpracy z dzieckiem i jego rodziną. Ważnym elementem procesu diagnostycznego jest również psychoedukacja rodziców. Otrzymują oni informacje dotyczące funkcjonowania dziecka, możliwych przyczyn pojawiających się trudności oraz sposobów wspierania go w codziennym życiu. Dzięki temu rodzice mogą lepiej rozumieć potrzeby dziecka i aktywnie uczestniczyć w procesie terapeutycznym.

          Należy podkreślić, że spotkania diagnostyczne z psychologiem mogą mieć różny charakter, w zależności od miejsca, w którym są prowadzone, oraz celu, jakiemu służą. W naszej poradni proces diagnostyczny koncentruje się przede wszystkim na obszarze pomocy psychologicznej, terapii oraz psychoedukacji. Nie zajmujemy się wydawaniem orzeczeń czy dokumentów przeznaczonych dla instytucji zewnętrznych. Tego rodzaju działania, związane między innymi z wydawaniem orzeczeń dotyczących funkcjonowania dziecka w systemie edukacji, należą do zadań placówek, takich jak Poradnie Psychologiczno-Pedagogiczne. Celem spotkań diagnostycznych prowadzonych w naszej poradni nie jest stworzenie etykiety czy skupienie się wyłącznie na trudnościach dziecka, ale przede wszystkim znalezienie obszarów wymagających wsparcia i zaplanowanie indywidualnej ścieżki pomocy. Jest to więc początek procesu terapeutycznego, sposób na lepsze zrozumienie dziecka i dostosowanie oddziaływań do jego aktualnych potrzeb.

Jak przebiega proces diagnostyczny w Poradni Psychologicznej dla Dzieci i Młodzieży?

          Proces diagnostyczny w naszej poradni składa się z kilku etapów. Liczba i forma spotkań mogą różnić się w zależności od wieku dziecka, zgłaszanych trudności oraz obszaru, który wymaga dokładniejszego poznania. Każdy proces diagnostyczny jest indywidualnie dostosowywany do potrzeb dziecka i jego rodziny.

Pierwsza wizyta odbywa się z rodzicami lub opiekunami prawnymi dziecka. Jest to bardzo ważny etap, ponieważ pozwala specjaliście zebrać szczegółowe informacje dotyczące historii życia dziecka oraz aktualnych trudności, z którymi zgłasza się rodzina. Podczas spotkania psycholog przeprowadza ustrukturyzowany wywiad, obejmujący najważniejsze obszary rozwoju dziecka, począwszy od okresu prenatalnego, poprzez przebieg ciąży i porodu, rozwój we wczesnym dzieciństwie, funkcjonowanie emocjonalne i społeczne, relacje rodzinne, aż po aktualną sytuację dziecka. Informacje uzyskane podczas rozmowy z rodzicami stanowią podstawę do zaplanowania dalszego procesu diagnostycznego oraz dobrania odpowiednich metod pracy z dzieckiem.

          Kolejnym etapem są spotkania bezpośrednio z dzieckiem. Ich przebieg jest dostosowany do wieku, możliwości oraz indywidualnych potrzeb dziecka. Podczas spotkań psycholog wykorzystuje różne metody diagnostyczne, takie jak rozmowa, obserwacja zachowania, standaryzowane testy psychologiczne oraz kwestionariusze. Dobór narzędzi zależy od obszaru zgłaszanego przez rodziców oraz celu diagnozy. Inaczej będzie wyglądało spotkanie z małym dzieckiem, a inaczej z nastolatkiem. Ważne jest stworzenie warunków, w których dziecko może swobodnie pokazać swoje mocne strony, sposób myślenia, przeżywania emocji oraz funkcjonowania w różnych sytuacjach. Po zakończeniu spotkań diagnostycznych specjalista analizuje wszystkie zebrane informacje, zarówno te uzyskane od rodziców, jak i wynikające z obserwacji oraz przeprowadzonych badań. Na tej podstawie możliwe jest określenie najważniejszych obszarów wymagających wsparcia oraz przygotowanie indywidualnego planu terapeutycznego.

          Kolejnym etapem procesu diagnostycznego jest rozmowa z rodzicami, podczas której przekazywana jest informacja zwrotna. Psycholog omawia najważniejsze wnioski wynikające z przeprowadzonych spotkań, wskazuje obszary do dalszej pracy oraz odpowiada na pytania rodziców. Podczas tego etapu omawiane są również zalecenia dotyczące dalszego postępowania. W zależności od potrzeb dziecka może to obejmować rozpoczęcie terapii, konsultacje ze specjalistami, wsparcie rodziny lub wskazówki dotyczące funkcjonowania dziecka w środowisku szkolnym. Celem tego etapu nie jest jedynie przedstawienie wniosków ze spotkań, ale przede wszystkim wspólne zaplanowanie dalszych działań, które będą najlepiej odpowiadały potrzebom dziecka i jego rodziny.

Dlaczego wizyty diagnostyczne wymagają czasu?

          Proces diagnostyczny wymaga czasu, ponieważ każde dziecko jest inne i funkcjonuje w indywidualny sposób. W poradni pracujemy zarówno z małymi dziećmi, jak i z młodzieżą, a zgłaszane trudności mogą dotyczyć bardzo różnych obszarów – rozwoju, emocji, zachowania, relacji społecznych czy funkcjonowania w środowisku rodzinnym i szkolnym. Rzetelny proces diagnostyczny nie może opierać się wyłącznie na jednym spotkaniu lub pojedynczej obserwacji. Aby lepiej zrozumieć dziecko, potrzebne jest zebranie informacji z różnych źródeł oraz spojrzenie na jego funkcjonowanie w szerszym kontekście. Istotne znaczenie mają zarówno informacje uzyskane od rodziców, obserwacja dziecka podczas wizyty, jak  i – za zgodą rodziców, kontakt z innymi osobami zaangażowanymi w życie dziecka. W zależności od potrzeb współpracujemy również ze szkołami, innymi placówkami oraz specjalistami wspierającymi dziecko i rodzinę. Takie spojrzenie z różnych perspektyw pozwala lepiej określić, jakie obszary wymagają wsparcia i jakie działania będą najbardziej pomocne.

          Czas poświęcony na konsultacje diagnostyczne jest inwestycją w dalszy proces terapeutyczny. Dzięki dokładnemu poznaniu potrzeb dziecka możliwe jest odpowiednie zaplanowanie pracy oraz dobranie właściwych form pomocy i specjalistów do konkretnych trudności.

          Głównym celem procesu diagnostycznego w naszej poradni jest jak najlepsze poznanie dziecka oraz ukierunkowanie odpowiedniej formy pomocy. Każdą terapię poprzedzamy spotkaniami konsultacyjnymi i etapem diagnostycznym, który pozwala spojrzeć na trudności dziecka w szerszym kontekście oraz lepiej zrozumieć jego potrzeby. Spotkania są przestrzenią do wspólnego przyjrzenia się temu, co niepokoi rodziców, jakie obszary wymagają wsparcia oraz jakie zasoby i mocne strony posiada dziecko. Podczas przekazywania informacji zwrotnej rodzice otrzymują nie tylko podsumowanie zebranych obserwacji, ale również możliwość wspólnego zaplanowania dalszych kroków.

          Dzięki temu możliwe jest wyznaczenie konkretnych celów terapeutycznych oraz dobranie odpowiednich metod pracy i specjalistów. Proces diagnostyczny stanowi więc ważny fundament dalszej terapii, pozwala stworzyć indywidualny plan pomocy i zwiększa szansę na to, że podejmowane działania będą odpowiadały rzeczywistym potrzebom dziecka i jego rodziny.

Aleksandra Boda

Psycholożka

Artykuł Jak wygląda proces diagnostyczny w poradni psychologicznej dla dzieci i młodzieży? Przewodnik dla rodziców pochodzi z serwisu Centrum Terapii i Psychoedukacji.

Przywiązanie, czyli dlaczego rozstanie może boleć

          Teoria przywiązania Johna Bowlby’ego pozwala dobrze zrozumieć, dlaczego rozstanie z rodzicem może być dla małego dziecka tak intensywnym doświadczeniem. Dziecko potrzebuje bliskiej osoby nie tylko po to, aby otrzymać jedzenie, ochronę czy pomoc w codziennych czynnościach. Relacja z opiekunem pełni również funkcję regulacyjną. Obecność bezpiecznej osoby pomaga dziecku obniżać napięcie i odzyskiwać równowagę. W sytuacji zagrożenia, niepewności lub silnego stresu system przywiązania zostaje aktywowany. Dziecko może wtedy szukać bliskości, płakać, protestować, wołać rodzica, przyklejać się do niego lub odmawiać wejścia do sali. Nie jest to „manipulacja” ani próba wymuszenia określonego zachowania. Jest to sposób komunikowania: „Potrzebuję cię, ponieważ sytuacja jest dla mnie trudna”.

Właśnie dlatego reakcja rodzica na trudne emocje dziecka ma ogromne znaczenie. Dziecko nie potrzebuje komunikatu: „Nie ma czego się bać”. Potrzebuje raczej doświadczenia: „Widzę, że się boisz. To dla ciebie trudne. Jestem pewna, że jesteś bezpieczny i wiem, że sobie poradzisz”. To subtelna, ale bardzo ważna różnica. Pierwszy komunikat próbuje usunąć emocję. Drugi pomaga dziecku ją przeżyć.

Płacz nie jest miarą nieudanej adaptacji

          Jednym z najczęstszych błędów jest utożsamianie płaczu z tym, że dziecko „nie jest gotowe” na żłobek lub przedszkole. Płacz jest przede wszystkim sygnałem napięcia. Sam w sobie nie mówi nam jeszcze, czy adaptacja przebiega prawidłowo. Znacznie ważniejsze jest to, co dzieje się po rozstaniu. Czy dziecko po pewnym czasie pozwala się pocieszyć opiekunowi? Czy zaczyna interesować się otoczeniem? Czy podejmuje zabawę? Czy nawiązuje kontakt z innymi dziećmi? Czy potrafi odpocząć, zjeść lub skorzystać z pomocy dorosłego? Dziecko może płakać przez kilka pierwszych tygodni i jednocześnie stopniowo się adaptować. Może też przestać płakać bardzo szybko, ale nadal pozostawać w stanie silnego napięcia. Dlatego zachowanie widoczne przy wejściu do sali jest tylko jednym elementem całego procesu. Czasami pojawia się również reakcja, którą rodzice interpretują jako nagły „regres”. Dziecko po powrocie z przedszkola staje się marudne, płaczliwe, bardziej zależne od rodzica, chce być noszone, częściej budzi się w nocy lub intensywniej domaga się bliskości. Nie musi to oznaczać, że przedszkole jest dla niego złym doświadczeniem. Może być efektem przeciążenia system regulacji emocji. Dziecko przez kilka godzin funkcjonuje w nowym środowisku, kontroluje zachowanie, dostosowuje się do zasad i radzi sobie z rozłąką. Kiedy wraca do bezpiecznej relacji z rodzicem, może „odpuścić” i odreagować zgromadzone napięcie. Dom staje się wtedy miejscem, w którym dziecko może ponownie poczuć się małe, zależne i zaopiekowane.

Regulacja emocji nie zaczyna się od samodzielności

          Małe dziecko nie przychodzi do przedszkola z gotową umiejętnością regulowania emocji. Ta zdolność rozwija się w relacji z dorosłym. W pierwszych latach życia mówimy przede wszystkim o współregulacji, czyli sytuacji, w której dorosły pomaga dziecku uspokoić pobudzenie poprzez swoją obecność, głos, dotyk, przewidywalność i sposób reagowania. Dopiero z czasem doświadczenia te zostają uwewnętrznione. Dziecko zaczyna samo rozpoznawać swoje emocje i korzystać z coraz bardziej dojrzałych sposobów radzenia sobie z nimi. Adaptacja do przedszkola jest więc również nauką współregulacji z nowym dorosłym. Dziecko musi odkryć, że kiedy mama lub tata nie są dostępni, można zwrócić się do nauczycielki. To bardzo ważny krok rozwojowy.

Dlatego ogromne znaczenie ma jakość relacji między dzieckiem a personelem. Dziecko potrzebuje czasu, aby zbudować zaufanie. Opiekun, który spokojnie reaguje na płacz, pomaga dziecku nazwać emocje, jest przewidywalny i dostępny, staje się dla niego kolejnym źródłem bezpieczeństwa.

Adaptacja nie polega na „zahartowaniu” dziecka

          Czasami można spotkać się z przekonaniem, że dziecko powinno po prostu „się przyzwyczaić”. W tym podejściu płacz traktowany jest jako coś, co należy przeczekać, a silne emocje jako przeszkodę, którą trzeba pokonać. Z perspektywy rozwoju emocjonalnego bardziej pomocne jest inne myślenie. Dziecko potrzebuje doświadczenia, że może przeżywać trudne emocje i jednocześnie pozostawać bezpieczne. To właśnie dlatego warto unikać zarówno nadmiernego chronienia dziecka przed każdą trudnością, jak i całkowitego ignorowania jego sygnałów. Bezpieczna adaptacja znajduje się pomiędzy tymi skrajnościami. Rodzic nie musi usuwać każdej frustracji. Powinien natomiast pomagać dziecku ją znosić. Można powiedzieć: „Wiem, że chciałbyś, żebym została. Bardzo trudno jest się rozstać. Pani będzie teraz z tobą, a ja wrócę po obiedzie”. Taki komunikat zawiera jednocześnie empatię i granicę. Rodzic nie zaprzecza emocjom, ale też nie komunikuje, że płacz oznacza konieczność rezygnacji z przedszkola.

Jak przygotować dziecko do adaptacji?

          Przygotowanie powinno przede wszystkim zwiększać przewidywalność. Małe dziecko potrzebuje wiedzieć, co będzie się działo, ale nie potrzebuje długich i skomplikowanych wyjaśnień. Warto wcześniej odwiedzić placówkę, zobaczyć salę, plac zabaw, szatnię. Można bawić się w przedszkole, czytać książki dotyczące pierwszych dni w grupie i opowiadać dziecku o tym, jak będzie wyglądał dzień. Szczególnie ważne jest jednak przygotowanie emocjonalne rodzica. Dziecko obserwuje dorosłego i korzysta z jego reakcji jako informacji o tym, czy sytuacja jest bezpieczna. Jeżeli rodzic sam jest bardzo przestraszony, wielokrotnie pyta dziecko, czy na pewno sobie poradzi, wraca do sali po pożegnaniu lub przedłuża moment rozstania, może nieświadomie wzmacniać przekonanie, że rozłąka jest czymś niebezpiecznym. Nie oznacza to, że rodzic powinien ukrywać własne emocje. Można powiedzieć: „Mnie też będzie trochę smutno, kiedy będziemy się rozstawać. Jednocześnie wiem, że będziesz bezpieczny, a ja po ciebie wrócę”. To zupełnie inny komunikat niż: „Nie martw się, nic się nie stanie”.

Pożegnanie powinno być przewidywalne

          Jednym z najbardziej pomocnych elementów adaptacji jest stały rytuał pożegnania. Może to być przytulenie, pocałunek, kilka konkretnych słów i przekazanie dziecka opiekunowi. Niektórzy korzystają z symbolicznych sposobów, które ułatwiają rozstanie np. narysowanie serduszka dla dziecka i rodzica. Jedno serduszko dostaje rodzic a drugie dziecko podczas rozstania w placówce. Czasem taki drobny gest bliskości powoduje obniżenie napięcia. Przewidywalność obniża napięcie, ponieważ dziecko wie, czego się spodziewać. Warto również unikać znikania bez pożegnania. Choć może się wydawać, że dzięki temu dziecko nie zdąży zaprotestować, doświadczenie nagłego zniknięcia może zwiększać niepewność. Dziecko powinno mieć możliwość przeżycia rozstania i stopniowego nauczenia się, że rozstanie nie oznacza utraty rodzica. Jednocześnie pożegnanie nie powinno przeciągać się w nieskończoność. Wielokrotne wracanie, przytulanie, pytanie „Może jednak zostanę?” i kolejne próby odejścia mogą zwiększać pobudzenie zarówno dziecka, jak i rodzica. Krótki, ciepły i przewidywalny rytuał często daje dziecku więcej bezpieczeństwa niż długie negocjacje.

Co powinno zaniepokoić rodzica?

          Nie istnieje jedna uniwersalna liczba dni, po której można powiedzieć, że „adaptacja powinna być już zakończona”. Każde dziecko ma inne tempo. Znaczenie mają jego temperament, wcześniejsze doświadczenia separacyjne, wiek, relacja z rodzicami, sposób funkcjonowania placówki oraz jakość relacji z opiekunami. Można jednak obserwować kierunek zmian. Jeżeli z czasem pojawiają się choćby niewielkie oznaki poprawy, jest to zazwyczaj dobry sygnał. Niepokój powinno natomiast wzbudzić utrzymywanie się bardzo silnego napięcia bez żadnych oznak poprawy albo wyraźne pogarszanie się funkcjonowania dziecka. Szczególnej uwagi wymagają sytuacje, w których dziecko przez dłuższy czas nie potrafi nawiązać relacji z żadnym dorosłym w placówce, pozostaje w stanie silnego pobudzenia lub wycofania, nie je, nie odpoczywa, nie podejmuje zabawy, a jego trudności przenoszą się również na funkcjonowanie w domu. Ważne są także utrzymujące się i nasilające problemy ze snem, silny lęk, wyraźne wycofanie społeczne, znaczne zmiany zachowania czy utrata wcześniej nabytych umiejętności. W takich sytuacjach nie należy automatycznie zakładać, że dziecko „musi się przyzwyczaić”. Czasami potrzebne jest spowolnienie procesu, skrócenie pobytu, zmiana sposobu adaptacji albo konsultacja ze specjalistą. W niektórych przypadkach warto również zastanowić się, czy konkretna placówka i jej sposób pracy odpowiadają potrzebom dziecka. Przerwanie lub odroczenie adaptacji nie jest porażką. Celem nie jest przecież udowodnienie, że dziecko potrafi wytrzymać określoną liczbę godzin bez rodzica. Celem jest rozwój jego poczucia bezpieczeństwa i stopniowe budowanie autonomii. Najważniejsze pytanie brzmi: „Czy moje dziecko czuje się coraz bezpieczniej?”

          Dobra adaptacja nie musi być pozbawiona łez. Dziecko może płakać i jednocześnie budować relację z nauczycielem. Może tęsknić za rodzicem i jednocześnie bawić się z innymi dziećmi. Może mieć trudniejszy dzień po kilku dniach dobrego funkcjonowania. W psychologii rozwojowej szczególnie ważne jest nie to, czy dziecko doświadcza stresu, lecz czy ma wystarczające zasoby i wsparcie, aby sobie z nim poradzić. Żłobek i przedszkole mogą stać się dla dziecka bardzo ważną przestrzenią rozwoju. To tam stopniowo odkrywa, że może funkcjonować poza domem, tworzyć nowe relacje, radzić sobie z frustracją, prosić o pomoc i doświadczać własnej sprawczości. Bezpieczna więź z rodzicem nie stoi na drodze do samodzielności. Wręcz przeciwnie – stanowi jej fundament.

          Dziecko, które ma doświadczenie, że jego emocje są zauważane i traktowane poważnie, może stopniowo odważać się oddalać. Najpierw na kilka kroków, potem na kilka godzin, a z czasem coraz dalej. Adaptacja jest więc nie tyle nauką rozstania, ile nauką powrotu do poczucia bezpieczeństwa mimo rozstania. I być może właśnie to jest najważniejsza lekcja, jaką dziecko wynosi z pierwszych dni w żłobku czy przedszkolu: „Mogę tęsknić i nadal być bezpieczny. Mogę potrzebować pomocy i jednocześnie stawać się coraz bardziej samodzielny. Bliska osoba może odejść, ale relacja nie znika”. To właśnie na takich doświadczeniach buduje się późniejsza autonomia, odporność emocjonalna i przekonanie, że świat poza domem może być miejscem, w którym można czuć się bezpiecznie.

Anna Foltyńska

Psycholożka
Psychoterapeutka w procesie certyfikacji
w nurcie systemowo-ericksonowskim

Artykuł Adaptacja – „to wielka rzecz”. Jak dotrzeć do mety z happy end’em. pochodzi z serwisu Centrum Terapii i Psychoedukacji.

Historia starego mostu

          Wyobraź sobie niewielką miejscowość przeciętą rzeką. Przez wiele lat mieszkańcy korzystali z drewnianego mostu. Każdego dnia setki osób przechodziły dokładnie tą samą ścieżką. Z czasem wydeptały głębokie koleiny. Pewnego dnia powstał nowoczesny most – szerszy, bezpieczniejszy i wygodniejszy. Mimo to wielu mieszkańców nadal instynktownie kierowało się w stronę starej przeprawy. Nie dlatego, że była lepsza. Po prostu ciało pamiętało drogę. Podobnie jest z relacjami.
          Nasz umysł i emocje również mają swoje „wydeptane ścieżki”. Powstają one przez lata doświadczeń w rodzinie, obserwowania rodziców, sposobu rozwiązywania konfliktów czy okazywania miłości. Nawet kiedy świadomie pragniemy czegoś innego, często automatycznie wracamy do znanych schematów.

Czym właściwie są wzorce relacji?

          W terapii systemowej człowieka postrzega się jako część większego systemu. Tym systemem może być rodzina, para, grupa przyjaciół czy zespół w pracy. Każdy system tworzy własne zasady – często niewypowiedziane. Na przykład: „Nie okazujemy złości.”, „Najważniejszy jest spokój.”, „Nie wolno zawieść innych.”, „Problemy załatwiamy po cichu.”, „Miłość oznacza poświęcenie.” Nikt nie musi ich wypowiadać na głos. Dzieci uczą się ich poprzez obserwację. Jeżeli mama zawsze rezygnowała z własnych potrzeb dla dobra rodziny, dziecko może dorosnąć z przekonaniem, że kochać oznacza rezygnować z siebie. Jeżeli ojciec znikał emocjonalnie przy każdym konflikcie, dorosły człowiek może zacząć wierzyć, że bliskość zawsze kończy się wycofaniem. Nie dlatego, że ktoś go tego nauczył słowami. Dlatego, że nauczył się przez życie. Relacja przypomina układ naczyń połączonych. Wyobraź sobie kilka szklanych naczyń połączonych cienkimi rurkami. Gdy do jednego nalejesz wody, poziom zmienia się we wszystkich. Tak właśnie działa system rodzinny. Zmiana zachowania jednej osoby wpływa na wszystkich pozostałych. To dlatego czasami, gdy jedna osoba zaczyna terapię, inni członkowie rodziny reagują zaskoczeniem, oporem albo niepokojem. Nie dlatego, że nie chcą dla niej dobrze. Często po prostu cały system próbuje wrócić do znanej równowagi. To zjawisko terapeuci nazywają dążeniem systemu do zachowania dotychczasowej organizacji – do homeostazy.

Historia Ani i Michała

          Ania mówiła: „Dlaczego ciągle trafiam na emocjonalnie niedostępnych mężczyzn?” Michał powtarzał: „Nie rozumiem, dlaczego każda partnerka ma do mnie pretensje. Czy to faktycznie coś jest ze mną nie tak?!”

          Na pierwszy rzut oka wydawali się zupełnie różni. Podczas terapii okazało się jednak, że oboje dorastali w rodzinach, gdzie konfliktów unikano. Ania nauczyła się, że aby utrzymać bliskość, musi zgadywać potrzeby innych i brać odpowiedzialność za ich emocje. Michał nauczył się czegoś przeciwnego. Gdy robiło się trudno, najlepiej było się wycofać. Kiedy się poznali, wszystko wydawało się idealne. Ania dawała dużo ciepła. Michał cenił jej troskę. Jednak wraz z upływem czasu stary taniec zaczął odgrywać swoją melodię. Im bardziej Ania zabiegała o rozmowę, tym bardziej Michał się wycofywał. Im bardziej się wycofywał, tym bardziej Ania naciskała. Każde z nich uważało, że reaguje na zachowanie partnera. Z perspektywy terapii systemowej oboje współtworzyli wzorzec. Nie było winnego. Był taniec. Dlaczego tak trudno przerwać schemat? Bo schematy często kiedyś nas chroniły. Dziecko, które nauczyło się być „grzeczne”, mogło dzięki temu unikać konfliktów. To, które przewidywało nastroje rodziców, zwiększało swoje poczucie bezpieczeństwa. To, które nie okazywało emocji, mogło uniknąć odrzucenia. Problem polega na tym, że strategie, które pomagały przetrwać w dzieciństwie, nie zawsze służą budowaniu zdrowych relacji w dorosłości. To trochę jak noszenie zimowego płaszcza w środku upalnego lata. Kiedyś był potrzebny. Dzisiaj bardziej przeszkadza niż pomaga.

Niewidzialny scenariusz

          Wyobraź sobie teatr. Na scenę wychodzą aktorzy, ale każdy z nich otrzymuje scenariusz jeszcze przed rozpoczęciem spektaklu. Jeden ma grać wybawcę. Drugi buntownika. Trzeci osobę odpowiedzialną za wszystkich. Czwarty tego, który nigdy nie prosi o pomoc. Problem polega na tym, że większość z nas nawet nie wie, że taki scenariusz istnieje. Dopóki go nie zauważymy, będziemy odgrywać swoją rolę z przekonaniem, że właśnie tacy jesteśmy. Terapia systemowa pomaga ten scenariusz przeczytać. Nie po to, aby kogokolwiek oskarżyć. Po to, by zdecydować, czy nadal chcemy grać tę samą rolę. W rodzinie nic nie dzieje się w próżni. Jedną z najważniejszych idei terapii systemowej jest przekonanie, że zachowanie jednej osoby ma sens w kontekście całego systemu. To nie oznacza usprawiedliwiania trudnych zachowań, ale oznacza próbę ich zrozumienia. Czasami dziecko określane jako „sprawiające problemy” nieświadomie odciąga uwagę rodziców od ich własnego konfliktu. Niekiedy nadmiernie odpowiedzialny nastolatek przejmuje rolę dorosłego, ponieważ w rodzinie zabrakło poczucia bezpieczeństwa. To nie są świadome decyzje. To sposoby, dzięki którym system próbuje utrzymać równowagę.

Pajęczyna

          Relacje przypominają pajęczynę. Jeżeli poruszymy jedną nić, drży cała konstrukcja. Nie oznacza to, że jedna nić jest winna ruchowi. Oznacza jedynie, że wszystko pozostaje ze sobą połączone. Podobnie jest w rodzinie. Zmiana jednej osoby wpływa na wszystkich. Czasem wystarczy nauczyć się mówić „nie”, aby cały układ zaczął funkcjonować inaczej. Czasem jedna szczera rozmowa otwiera przestrzeń na wiele kolejnych. Małe zmiany często uruchamiają proces, którego wcześniej nikt się nie spodziewał. Czy można zmienić wzorzec?

Tak, ale nie poprzez walkę z samym sobą. Znacznie skuteczniejsze okazuje się zrozumienie. Kiedy zaczynamy rozpoznawać własne schematy, zyskujemy możliwość wyboru. Możemy zauważyć moment, w którym automatycznie chcemy się wycofać, albo ten, w którym zaczynamy ratować wszystkich wokół. Samo zauważenie nie rozwiązuje problemu, ale zatrzymuje automatyzm. A tam, gdzie kończy się automatyzm, zaczyna się świadomy wybór.

Historia ogrodu

          Pewien ogrodnik odziedziczył piękny ogród po swoim dziadku. Rosły tam stare drzewa, kwiaty i krzewy. Były też chwasty. Na początku próbował jedynie je wyrywać. Wracały. Dopiero gdy zaczął rozumieć, dlaczego pojawiają się właśnie w tych miejscach – gdzie gleba była uboga, gdzie brakowało światła lub wody – ogród zaczął się zmieniać. Nie wystarczy walczyć z chwastami. Trzeba zadbać o warunki. Podobnie jest z relacjami. Nie wystarczy obiecać sobie: „Już nie będę się złościć.” Znacznie ważniejsze jest pytanie: Co sprawia, że właśnie w tym momencie reaguję w taki sposób? Największa siła tkwi w ciekawości. Terapia systemowa zachęca do ciekawości zamiast oceniania. Zamiast pytać: „Dlaczego on taki jest?” możemy zapytać: „Co dzieje się między nami, że oboje reagujemy właśnie w ten sposób?”. To subtelna zmiana, ale niezwykle ważna. Przestajemy szukać winnego a zaczynamy szukać mechanizmu. A mechanizm można zrozumieć. To właśnie zrozumienie otwiera drogę do zmiany. Nie jesteśmy skazani na historię, zdeterminowani przez rodzinę, w której dorastaliśmy.  Być może dorastałeś w domu pełnym ciszy. Być może nauczyłaś się, że trzeba zasłużyć na miłość. Być może do dziś boisz się konfliktów albo przeciwnie – reagujesz bardzo gwałtownie. To nie znaczy, że taki lub taka już pozostaniesz. Historia wpływa na nas, ale nie musi pisać całego naszego życia. Możemy uczyć się nowych sposobów budowania bliskości. Możemy odkrywać, że rozmowa nie musi oznaczać kłótni, że proszenie o pomoc nie jest słabością, że stawianie granic nie przekreśla miłości.

Puenta

          Każda rodzina przekazuje swoim członkom coś więcej niż nazwisko, kolor oczu czy ulubione przepisy. Przekazuje również sposoby przeżywania emocji, budowania bliskości, reagowania na konflikt i rozumienia miłości. Większość tych wzorców działa po cichu – jak niewidzialne nitki prowadzące nasze codzienne wybory. Dobra wiadomość jest taka, że wzorce nie są wyrokiem. Są raczej mapą. Pokazują, skąd przyszliśmy, ale nie decydują o tym, dokąd zmierzamy. Każda świadoma rozmowa, każda postawiona granica, każde zauważone uczucie i każda próba zrozumienia drugiego człowieka to krok w stronę nowego tańca. Takiego, w którym nie poruszamy się już wyłącznie zgodnie z dawną choreografią, lecz zaczynamy tworzyć własną. Największa zmiana w relacjach nie zaczyna się wtedy, gdy zmienia się druga osoba. Zaczyna się wtedy, gdy po raz pierwszy zauważamy muzykę, do której od lat tańczymy – i odważamy się wybrać nową.

Anna Foltyńska

Psycholożka
Psychoterapeutka w procesie certyfikacji
w nurcie systemowo-ericksonowskim

Artykuł Dlaczego wciąż tańczymy ten sam taniec? Wzorce relacji w perspektywie systemowej terapii rodzin pochodzi z serwisu Centrum Terapii i Psychoedukacji.

          Psychologia od dawna zwraca uwagę na to, że nasze samopoczucie nie zależy wyłącznie od okoliczności, ale również od sposobu, w jaki interpretujemy własne doświadczenia. Jednym z najlepiej opisanych mechanizmów jest teoria porównań społecznych stworzona przez Leona Festingera. Zakłada ona, że ludzie naturalnie oceniają siebie poprzez porównywanie się z innymi. W czasach mediów społecznościowych ten proces odbywa się niemal nieustannie. Scrollując zdjęcia z wakacyjnych wyjazdów, łatwo odnieść wrażenie, że wszyscy prowadzą bardziej ekscytujące życie, częściej podróżują, lepiej odpoczywają i są po prostu szczęśliwsi. Problem polega na tym, że porównujemy własną codzienność z czyjąś starannie wybraną chwilą. Na zdjęcia trafiają najpiękniejsze momenty, a nie wielogodzinne opóźnienia lotów, zmęczenie podróżą, rodzinne sprzeczki czy zwyczajna nuda. Mimo że większość z nas doskonale zdaje sobie z tego sprawę, nasz mózg często reaguje emocjonalnie szybciej, niż jesteśmy w stanie uruchomić racjonalną analizę. Z tym zjawiskiem wiąże się także coraz częściej opisywane FOMO, czyli lęk przed tym, że omija nas coś wartościowego. Widząc relacje znajomych z koncertów, górskich wędrówek czy egzotycznych wakacji, możemy zacząć odczuwać niepokój, że nasze lato nie jest wystarczająco ciekawe. Nawet jeśli wcześniej byliśmy zadowoleni z planów spędzenia urlopu na działce lub w domu, nagle pojawia się myśl, że powinniśmy robić więcej, podróżować dalej albo przeżywać intensywniej.

          To poczucie presji wynika również z naszych oczekiwań. Poziom satysfakcji zależy nie tylko od tego, co faktycznie przeżywamy, ale także od tego, czego się spodziewaliśmy. Jeśli przez wiele miesięcy wyobrażamy sobie, że wakacje rozwiążą wszystkie problemy, pozwolą całkowicie się zregenerować i przywrócą utraconą energię, rzeczywistość niemal zawsze okaże się mniej spektakularna. Nie oznacza to, że urlop nie działa. Odpoczynek rzeczywiście korzystnie wpływa na zdrowie psychiczne i fizyczne, ale nie jest magicznym lekarstwem. Jeżeli przed wakacjami żyjemy w przewlekłym stresie, zmagamy się z trudnościami w relacjach lub przeciążeniem zawodowym, kilka dni wolnego może przynieść chwilową ulgę, jednak nie usunie przyczyn problemów. Czasami właśnie podczas urlopu, gdy tempo życia zwalnia, po raz pierwszy od wielu miesięcy zaczynamy zauważać własne zmęczenie czy niewyrażone emocje. Psychologia mówi również o zjawisku adaptacji hedonicznej. Oznacza ono, że nawet bardzo przyjemne wydarzenia po pewnym czasie przestają wywoływać tak silne emocje, jak na początku. Dotyczy to również wakacji. Pierwsze dni urlopu bywają pełne ekscytacji, ale z czasem nowe miejsce staje się codziennością. To naturalny proces działania naszego mózgu, który szybko przyzwyczaja się do pozytywnych doświadczeń. Nie świadczy to o niewdzięczności ani o tym, że coś robimy źle. Po prostu tak funkcjonuje ludzka psychika.

          Lato może być również trudnym okresem dla osób samotnych. Gdy media i reklamy pokazują głównie szczęśliwe pary, grupy przyjaciół i wielopokoleniowe rodziny, osoby spędzające wakacje samotnie mogą jeszcze mocniej odczuwać brak bliskich relacji. Potrzeba przynależności należy do podstawowych potrzeb człowieka. Opisywali ją między innymi Roy Baumeister i Mark Leary, wskazując, że trwałe więzi społeczne mają ogromny wpływ na nasze zdrowie psychiczne. Nic więc dziwnego, że sezon pełen społecznych wydarzeń może uwypuklać poczucie osamotnienia. Warto jednak pamiętać, że samotność i bycie samemu nie są tym samym. Niektórzy świadomie wybierają spokojny urlop bez towarzystwa i czerpią z niego ogromną satysfakcję. Trudność pojawia się wtedy, gdy samotność nie jest wyborem, lecz doświadczeniem, które wiąże się z poczuciem odrzucenia lub braku bliskich relacji. Na nasze samopoczucie wpływa także sam klimat. Wysokie temperatury mogą pogarszać jakość snu, zwiększać drażliwość oraz utrudniać koncentrację. Organizm zużywa więcej energii na regulację temperatury, przez co łatwiej odczuwamy zmęczenie. Badania pokazują, że podczas upałów częściej pojawia się rozdrażnienie i impulsywność. Jeżeli dodamy do tego hałas, tłok i konieczność organizowania rodzinnych wyjazdów, łatwo zrozumieć, dlaczego lato nie zawsze jest synonimem wewnętrznego spokoju.

          Ciekawym wyjaśnieniem naszych reakcji jest także teoria samorozbieżności Edwarda Tory’ego Higginsa. Zakłada ona, że dyskomfort psychiczny pojawia się wtedy, gdy istnieje duża różnica między tym, kim jesteśmy, a tym, kim – naszym zdaniem – powinniśmy być. W wakacje ta rozbieżność często się powiększa. Myślimy, że powinniśmy być bardziej zrelaksowani, bardziej spontaniczni, bardziej aktywni albo bardziej szczęśliwi. Im większa przepaść między rzeczywistością a wyobrażeniami, tym łatwiej o frustrację. Na szczęście istnieje sposób, by zmniejszyć tę presję. Pomaga przede wszystkim świadome zauważanie własnych oczekiwań. Zamiast pytać siebie, czy nasze wakacje są wystarczająco atrakcyjne, warto zastanowić się, czego naprawdę potrzebujemy. Dla jednej osoby najlepszym odpoczynkiem będzie zdobywanie górskich szczytów, dla innej spokojne czytanie książki na balkonie. Nie istnieje uniwersalny przepis na udane lato.

          Coraz większą rolę w psychologii odgrywa również uważność, czyli świadome kierowanie uwagi na bieżące doświadczenie bez oceniania go. Osoby praktykujące uważność rzadziej wpadają w pułapkę ciągłego porównywania się z innymi, ponieważ uczą się skupiać na tym, co przeżywają tu i teraz. Spacer po lesie, zapach letniego deszczu, smak sezonowych owoców czy rozmowa z bliską osobą mogą przynosić znacznie więcej satysfakcji niż nieustanne poszukiwanie kolejnych atrakcji.Nie bez znaczenia pozostaje także życzliwość wobec samego siebie. Kristin Neff, która od lat bada zjawisko samowspółczucia, pokazuje, że osoby traktujące siebie z wyrozumiałością lepiej radzą sobie z rozczarowaniami i stresem. Zamiast krytykować się za to, że nasze wakacje nie wyglądają jak z katalogu biura podróży, możemy uznać, że nieidealne doświadczenia są częścią życia każdego człowieka.

          Być może największą pułapką współczesnego lata jest przekonanie, że szczęście powinno wyglądać w określony sposób. Tymczasem psychologia coraz częściej podkreśla, że dobrostan nie polega na ciągłym odczuwaniu pozytywnych emocji. Według koncepcji dobrostanu Martina Seligmana satysfakcję z życia budują także poczucie sensu, zaangażowanie, dobre relacje oraz świadomość własnych osiągnięć. Radość jest tylko jednym z elementów tej układanki. Dlatego, jeśli tego lata nie czujesz nieustannego zachwytu, nie oznacza to, że robisz coś źle. Być może po prostu jesteś człowiekiem, którego emocje – podobnie jak emocje wszystkich innych – zmieniają się wraz z codziennymi doświadczeniami. Lato nie musi być idealne, by było wartościowe. Nie musi obfitować w spektakularne podróże ani nieustanne przygody, by pozostawić po sobie dobre wspomnienia. Czasami najcenniejsze chwile przychodzą wtedy, gdy przestajemy próbować stworzyć idealne wakacje i pozwalamy sobie przeżyć takie lato, jakie jest naprawdę. Z jego upałami i chłodniejszymi wieczorami, planami, które się zmieniają, chwilami śmiechu i momentami zmęczenia. To właśnie ta autentyczność sprawia, że odpoczynek staje się prawdziwy, a nie tylko dobrze wyglądający na zdjęciach.

Anna Foltyńska

Psycholożka
Psychoterapeutka w procesie certyfikacji
w nurcie systemowo-ericksonowskim

Artykuł Wakacyjna presja pochodzi z serwisu Centrum Terapii i Psychoedukacji.

          Perspektywa terapii systemowej i ericksonowskiej wnosi do rozumienia granic szczególną głębię. Oba podejścia odchodzą od prostego myślenia o człowieku jako izolowanej jednostce. Zamiast tego widzą go jako część systemów relacyjnych – rodziny, związku, środowiska pracy czy kultury. Granice nie są więc wyłącznie indywidualną cechą psychiczną, ale sposobem organizowania relacji i komunikacji. W terapii systemowej granice stanowią jeden z kluczowych elementów funkcjonowania rodziny. Salvador Minuchin, twórca terapii strukturalnej, opisywał rodzinę jako system podsystemów: partnerskiego, rodzicielskiego czy dziecięcego. Każdy z nich potrzebuje odpowiednich granic, aby móc pełnić swoją funkcję. Problem pojawia się wtedy, gdy granice stają się zbyt sztywne albo zbyt rozmyte.

Sztywne granice prowadzą do emocjonalnego oddalenia. Członkowie rodziny funkcjonują obok siebie, ale nie razem. Trudno mówić o uczuciach, prosić o pomoc czy doświadczać autentycznej bliskości. W takich systemach dzieci często uczą się nadmiernej samodzielności i tłumienia emocji. Dorosłe życie może wtedy wyglądać „poprawnie”, ale wewnętrznie pojawia się samotność i trudność w budowaniu głębokich relacji. Rozmyte granice tworzą z kolei nadmierne uwikłanie emocjonalne. W rodzinie trudno odróżnić własne potrzeby od potrzeb innych osób. Konflikty jednego członka systemu szybko stają się problemem wszystkich. Dzieci bywają wciągane w sprawy dorosłych, a autonomia może być odbierana jako zagrożenie dla więzi. W dorosłości osoby wychowane w takich systemach często mają trudność z odmawianiem, odczuwają silne poczucie winy przy separacji i przejmują odpowiedzialność za emocje innych.

          Systemowe rozumienie granic pokazuje, że człowiek nie uczy się ich w izolacji. Granice rozwijają się w doświadczeniu relacyjnym. Dziecko poznaje swoje emocje i potrzeby dzięki temu, że ktoś je zauważa i respektuje. Jeśli rodzic potrafi przyjąć dziecięce „nie”, jednocześnie zachowując swoją rolę opiekuna, dziecko uczy się, że można być blisko i jednocześnie odrębnym. To jedna z najważniejszych lekcji psychologicznych. W praktyce terapeutycznej często okazuje się, że trudności z granicami nie wynikają z braku wiedzy, lecz z głęboko zakorzenionych wzorców lojalności rodzinnej. Ktoś może intelektualnie rozumieć potrzebę dbania o siebie, ale emocjonalnie doświadczać tego jako egoizmu lub zdrady. W terapii systemowej takie reakcje nie są traktowane jako „błędy jednostki”, lecz jako element historii całego systemu rodzinnego.

Perspektywa ericksonowska wnosi do tematu granic jeszcze inny wymiar. Milton Erickson, psychiatra i psychoterapeuta, zakładał, że człowiek posiada naturalne zasoby do rozwoju i adaptacji. Zamiast koncentrować się wyłącznie na problemie, kierował uwagę na potencjał zmiany ukryty w doświadczeniu klienta. W tym podejściu granice nie są narzuconą strukturą, lecz procesem odzyskiwania kontaktu ze sobą. Terapia ericksonowska podkreśla znaczenie języka, metafory i nieświadomych procesów psychicznych. Często człowiek „wie”, że jego granice są przekraczane, zanim potrafi to logicznie nazwać. Ciało reaguje napięciem, zmęczeniem, wycofaniem albo irytacją. Erickson zwracał uwagę, że symptomy psychiczne bywają próbą ochrony integralności osoby. To, co wydaje się problemem, może być nieświadomą strategią przetrwania. Osoba, która nie potrafi odmówić, często nie jest po prostu „zbyt słaba”. Być może przez lata nauczyła się, że bezpieczeństwo zależy od zaspokajania cudzych potrzeb. Ktoś, kto izoluje się od ludzi, niekoniecznie odrzuca relacje – czasem chroni się przed doświadczeniem przeciążenia lub odrzucenia. Ericksonowskie podejście zachęca do patrzenia na zachowania z większą ciekawością i szacunkiem dla ich funkcji.

          W terapii granice buduje się nie tylko poprzez analizę, ale także poprzez nowe doświadczenie relacyjne. Terapeuta respektuje tempo klienta, nie narzuca interpretacji i uważnie obserwuje sygnały świadczące o komforcie lub przeciążeniu. Sama relacja terapeutyczna staje się miejscem uczenia się bezpiecznych granic. Klient może po raz pierwszy doświadczyć sytuacji, w której jego potrzeby są zauważane bez oceniania czy nacisku.

Ważnym aspektem granic jest również ich dynamiczny charakter. Granice nie są czymś raz ustalonym. Zmieniają się wraz z etapem życia, doświadczeniami i kontekstem relacji. Innych granic potrzebujemy w pracy, innych w związku, a jeszcze innych wobec rodziców czy dzieci. Psychologiczna dojrzałość polega nie na sztywności, lecz na elastyczności – umiejętności dostosowania poziomu otwartości i ochrony do konkretnej sytuacji. W kulturze indywidualizmu łatwo wpaść w pułapkę myślenia, że zdrowe granice oznaczają pełną niezależność. Tymczasem człowiek jest istotą relacyjną. Potrzebujemy więzi, wsparcia i współzależności. Problem nie polega na tym, że jesteśmy związani z innymi, ale na tym, czy możemy pozostać sobą w relacji. Zdrowe granice nie niszczą bliskości – przeciwnie, umożliwiają ją. Bez poczucia odrębności trudno o autentyczny kontakt.

Często największym wyzwaniem nie jest samo powiedzenie „nie”, lecz wytrzymanie emocji, które pojawiają się później. Lęk przed odrzuceniem, poczucie winy czy napięcie wewnętrzne mogą być bardzo silne. Terapia systemowa pomaga zrozumieć, skąd biorą się te reakcje, a podejście ericksonowskie wspiera rozwijanie nowych sposobów przeżywania siebie. Zmiana granic nie jest więc jedynie techniką komunikacyjną, ale głębokim procesem reorganizacji doświadczenia. Interesujące jest także to, że granice ujawniają się nie tylko w słowach, ale również w ciele. Postawa, ton głosu, sposób oddychania czy kontakt wzrokowy przekazują informacje o tym, gdzie kończy się przestrzeń psychiczna jednej osoby, a zaczyna drugiej. Osoby wychowane w środowiskach naruszających granice często mają trudność z odczytywaniem sygnałów płynących z ciała. Mogą ignorować zmęczenie, napięcie czy dyskomfort, dopóki organizm nie zacznie reagować objawami psychosomatycznymi.

Dlatego praca nad granicami bywa jednocześnie pracą nad odzyskiwaniem kontaktu ze sobą. Nie chodzi wyłącznie o zmianę zachowania wobec innych ludzi, ale o rozwijanie uważności na własne doświadczenie. Granice zaczynają się tam, gdzie człowiek potrafi zauważyć swoje emocje, potrzeby i ograniczenia.

Z perspektywy psychoterapii dojrzałe granice nie są oznaką egoizmu ani chłodu emocjonalnego. Są wyrazem odpowiedzialności za siebie i relację. Człowiek, który zna swoje granice, nie musi kontrolować innych ani stale bronić swojej autonomii. Potrafi być blisko bez utraty siebie i zachować siebie bez konieczności izolacji. Być może właśnie dlatego temat granic budzi dziś tak duże zainteresowanie. W świecie pełnym przeciążenia informacyjnego, presji społecznej i szybkich zmian coraz więcej osób doświadcza trudności w odróżnianiu własnych potrzeb od oczekiwań otoczenia. Psychoterapia systemowa i ericksonowska przypominają, że granice nie rodzą się z walki przeciwko ludziom, lecz z głębszego kontaktu ze sobą i z relacją.

Granice nie są końcem bliskości. Są jej warunkiem.

Anna Foltyńska

Psycholożka
Psychoterapeutka w procesie certyfikacji
w nurcie systemowo-ericksonowskim

Artykuł Granice psychiczne – między bliskością a autonomią pochodzi z serwisu Centrum Terapii i Psychoedukacji.

Na początku często pojawia się odrętwienie. To moment, w którym umysł działa jak bezpiecznik, odcinając dopływ nadmiaru emocji. Można wtedy funkcjonować, załatwiać formalności, rozmawiać z ludźmi, a jednocześnie czuć się jak aktor grający własne życie. To nie jest brak uczuć. To ich chwilowe zamrożenie. Organizm daje sobie czas. Potem przychodzi fala. Czasem jedna, czasem wiele. Smutek, złość, poczucie niesprawiedliwości, a nawet ulga, jeśli relacja była trudna. Żałoba nie jest moralna. Nie ocenia tego, co czujemy. Ona po prostu pozwala temu wszystkiemu wypłynąć. Można ją porównać do morza po sztormie. Fale są nierówne, czasem wysokie, czasem spokojniejsze, ale zawsze w ruchu. Próba zatrzymania ich siłą kończy się tym, że woda i tak znajdzie ujście, tylko w mniej przewidywalny sposób.

Z czasem zaczyna się etap, który bywa najtrudniejszy do uchwycenia. To moment reorganizacji. Życie powoli układa się na nowo, ale już inaczej. Uczymy się funkcjonować bez tej osoby, choć słowo „bez” jest tu mylące. Bo tak naprawdę uczymy się żyć „z jej brakiem”. To subtelna, ale istotna różnica. Brak staje się częścią naszej rzeczywistości, jak cień, który nie znika, ale przestaje przesłaniać całe światło. W prawidłowym przebiegu żałoby ten proces jest dynamiczny. Są dni lepsze i gorsze. Są momenty, w których można się śmiać, a chwilę później coś zupełnie drobnego – zapach, piosenka, widok znajomej ulicy – otwiera drzwi do intensywnego smutku. To nie oznacza, że coś idzie nie tak. To oznacza, że pamięć i emocje wciąż się integrują. Można powiedzieć, że żałoba przypomina gojenie się rany. Na początku jest otwarta, bolesna, wymaga uwagi. Z czasem tworzy się blizna. Nie znika całkowicie, ale przestaje krwawić. Czasem jednak coś ją drażni i znów daje o sobie znać. To naturalne.

          Są jednak sytuacje, w których proces żałoby zostaje zaburzony. To tak, jakby rana nie mogła się zamknąć albo przeciwnie – została zaszyta zbyt szybko, zanim organizm był na to gotowy. Jednym z takich zaburzeń jest tzw. żałoba przedłużona, kiedy intensywne objawy utrzymują się przez długi czas, nie zmieniając swojej jakości. Osoba może być uwięziona w ciągłym poczuciu pustki, niezdolna do powrotu do jakiejkolwiek formy zaangażowania w życie. Innym przykładem jest żałoba zahamowana. Na zewnątrz wszystko wygląda „w porządku”. Ktoś wraca szybko do pracy, funkcjonuje, nie mówi o stracie. Ale emocje nie znikają. One schodzą głębiej, często manifestując się poprzez ciało, napięcia, bezsenność, drażliwość. To jak próba zamknięcia drzwi do pomieszczenia pełnego dymu. Dym nie znika. On tylko zaczyna się przedostawać przez szczeliny.

Zdarza się też żałoba zdominowana przez poczucie winy albo złość, które nie znajdują ujścia. W takich przypadkach proces zatrzymuje się w jednym punkcie, Zamiast ruchu pojawia się powtarzalność.

          Warto jednak podkreślić coś, co bywa nieintuicyjne. Żałoba sama w sobie nie wymaga psychoterapii. Co więcej, w wielu przypadkach jest przeciwwskazaniem do jej rozpoczynania. Dlaczego? Bo żałoba jest naturalnym procesem regulacyjnym psychiki. To sposób, w jaki organizm radzi sobie ze stratą. Wchodzenie w psychoterapię zbyt wcześnie może zakłócić ten proces, narzucając strukturę tam, gdzie potrzebna jest płynność. Psychoterapia zakłada pewien poziom stabilności i gotowości do refleksji. Tymczasem żałoba często jest stanem, w którym dominują doświadczenia emocjonalne, a zdolność do ich analizy jest ograniczona. To trochę jak próba omawiania architektury domu w momencie, gdy trwa w nim pożar. Najpierw trzeba pozwolić ogniowi się wypalić, a dopiero potem przyglądać się konstrukcji. Nie oznacza to oczywiście, że osoba w żałobie powinna być sama. Wręcz przeciwnie. Kluczowe jest wsparcie społeczne, obecność innych ludzi, możliwość bycia wysłuchanym bez oceniania. Różnica polega na tym, że nie chodzi o „pracę nad sobą”, ale o bycie w doświadczeniu.

          Psychoterapia staje się zasadna wtedy, gdy proces żałoby ulega wyraźnemu zaburzeniu. Kiedy zamiast stopniowego ruchu pojawia się stagnacja, kiedy emocje są tak przytłaczające, że uniemożliwiają funkcjonowanie, albo przeciwnie – gdy są całkowicie odcięte. Wtedy terapia może pomóc odblokować proces, przywrócić jego naturalny bieg. Czasem mylimy intensywność żałoby z jej patologią. Ktoś płacze codziennie przez kilka miesięcy i zaczyna się zastanawiać, czy „to już za dużo”. Ale żałoba nie ma jednego właściwego tempa. Jest tak indywidualna, jak relacja, którą opłakujemy. Nie da się jej przyspieszyć ani zaplanować. Próby „ogarnięcia się” na siłę często prowadzą do tego, że proces tylko się wydłuża.

          W moim doświadczeniu żałoba przypomina naukę chodzenia po nowym terenie. Na początku każdy krok jest niepewny, grunt wydaje się niestabilny. Z czasem pojawia się większa pewność, choć krajobraz już nigdy nie jest taki sam jak wcześniej. I to jest w porządku. Bo celem żałoby nie jest powrót do tego, co było. To niemożliwe. Jej celem jest stworzenie miejsca dla tego, co było, w tym, co jest teraz. To miejsce bywa ciche i nie zawsze spektakularne. Czasem objawia się w prostych gestach, w pamięci, w sposobie, w jaki mówimy o tej osobie. To jak noszenie w sobie niewidzialnej nici, która łączy nas z kimś, kto fizycznie już nie jest obecny. Żałoba uczy też pokory wobec czasu. Nie przyspieszy się jej, nie da się jej „przepracować” w weekend. Ona potrzebuje przestrzeni. I choć bywa bolesna, jest też dowodem na to, że relacja była ważna. Że coś naprawdę istniało. Być może najtrudniejsze w żałobie jest to, że nie da się jej rozwiązać jak problemu. Nie ma tu prostych odpowiedzi ani jednoznacznych zakończeń. Jest raczej proces, który z czasem zmienia swoją formę. I może właśnie na tym polega jej sens. Nie na tym, żeby przestało boleć, ale żeby ból przestał być jedynym językiem, w jakim opowiadamy o stracie.

Anna Foltyńska

Psycholożka
Psychoterapeutka w procesie certyfikacji
w nurcie systemowo-ericksonowskim

Artykuł Żałoba – język straty pochodzi z serwisu Centrum Terapii i Psychoedukacji.

Obraz objawów zaburzeń lękowych u dzieci jest zróżnicowany i zmienia się wraz z wiekiem. U młodszych dzieci lęk często wyraża się poprzez ciało. Pojawiają się somatyzacje taki jak bóle brzucha, nudności, bóle głowy, napięcie mięśniowe, trudności ze snem czy nagłe zmęczenie. Dziecko może nie potrafić nazwać emocji, ale jego organizm reaguje tak, jakby stale znajdował się w stanie alarmu. W wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym częstym objawem jest lęk separacyjny, czyli intensywna obawa przed rozstaniem z opiekunem, połączona z płaczem, protestem oraz objawami somatycznymi w sytuacjach takich jak wyjście do szkoły czy nocowanie poza domem. U starszych dzieci i nastolatków dominują obawy społeczne, lęk przed oceną, porażką, kompromitacją lub nadmierne zamartwianie się różnymi aspektami życia, od wyników w nauce po zdrowie własne i bliskich. Charakterystyczne jest to, że lęk wykracza poza realne zagrożenie i utrzymuje się mimo racjonalnych zapewnień otoczenia.

Unikanie lub agresja

          Dzieci z zaburzeniami lękowymi często unikają sytuacji, które wywołują napięcie. Unikanie przynosi chwilową ulgę, ale w dłuższej perspektywie wzmacnia problem, ponieważ dziecko nie ma okazji przekonać się, że potrafi poradzić sobie z trudnością. W konsekwencji świat stopniowo się zawęża. Zamiast eksploracji pojawia się wycofanie, zamiast ciekawości — ostrożność granicząca z lękiem. W środowisku szkolnym może to być widoczne jako niechęć do odpowiadania przy tablicy, trudności w nawiązywaniu relacji, perfekcjonizm lub przeciwnie — pozorna obojętność maskująca napięcie. Niektóre dzieci reagują drażliwością, wybuchami złości czy płaczem, co bywa błędnie interpretowane jako problemy wychowawcze, podczas gdy w rzeczywistości jest przejawem przeciążonego układu nerwowego.

Szacuje się, że zaburzenia lękowe dotyczą od około 7 do 15 procent dzieci i młodzieży, w zależności od przyjętych kryteriów diagnostycznych i badanej populacji. Oznacza to, że w przeciętnej klasie szkolnej może znajdować się kilkoro dzieci z istotnymi objawami lęku. Co ważne, początek zaburzeń lękowych często przypada na dzieciństwo, a nieleczone mogą utrzymywać się w dorosłości, zwiększając ryzyko depresji, uzależnień czy trudności w relacjach interpersonalnych. Wczesne rozpoznanie i wsparcie mają więc ogromne znaczenie profilaktyczne.

„Nie biegnij, bo się przewrócisz!”

          Mechanizmy powstawania zaburzeń lękowych są wieloczynnikowe. Istotną rolę odgrywają predyspozycje biologiczne, w tym temperament dziecka. Niektóre dzieci rodzą się z bardziej wrażliwym układem nerwowym, silniej reagującym na bodźce i trudniej adaptującym się do zmian. Taka wrodzona reaktywność sama w sobie nie jest zaburzeniem, ale może zwiększać podatność na rozwój lęku w niesprzyjających warunkach środowiskowych. Kluczowe znaczenie ma kontekst rodzinny, który może działać zarówno ochronnie, jak i ryzykownie.

Rodzina jest pierwszym środowiskiem regulacji emocji. Dziecko uczy się od opiekunów, czy świat jest miejscem bezpiecznym, czy raczej pełnym zagrożeń. Nadmiernie lękowy styl wychowania, oparty na częstym ostrzeganiu, kontrolowaniu i wyręczaniu dziecka, może nieświadomie wzmacniać przekonanie, że samodzielne radzenie sobie jest niebezpieczne. Z kolei wysoki poziom napięcia w rodzinie, konflikty, niestabilność emocjonalna opiekunów czy doświadczenia traumatyczne mogą prowadzić do chronicznego poczucia braku bezpieczeństwa. Nie oznacza to jednak, że rodzice „powodują” zaburzenia lękowe. Znacznie trafniej jest myśleć o rodzinie jako o systemie wzajemnych oddziaływań, w którym temperament dziecka, styl wychowania, stresory życiowe i czynniki biologiczne splatają się w złożoną całość. Istotnym mechanizmem jest modelowanie emocji. Dzieci obserwują, jak dorośli reagują na trudności, niepewność i zagrożenie. Jeśli opiekun sam doświadcza silnego lęku, katastrofizuje sytuacje lub unika wyzwań, dziecko może przejmować podobne schematy interpretacji rzeczywistości. Równie ważna jest jakość więzi. Bezpieczna relacja, oparta na dostępności emocjonalnej i przewidywalności, działa jak emocjonalna poduszka na stres. Pomaga dziecku” łagodnie wylądować” w trudnym emocjonalnie momencie. Dziecko, które ma doświadczenie bycia wysłuchanym i zrozumianym, łatwiej reguluje napięcie i podejmuje wyzwania rozwojowe.

Pomoc dziecku z zaburzeniami lękowymi zaczyna się od zrozumienia, że jego reakcje nie są „wymysłem” ani manipulacją, lecz realnym doświadczeniem emocjonalnym. Lęk nie znika pod wpływem logicznych argumentów czy nakazów typu „nie bój się”. Kluczowe jest uznanie emocji przy jednoczesnym wzmacnianiu kompetencji radzenia sobie. Dziecko potrzebuje komunikatu: „Widzę, że jest ci trudno, ale wierzę, że możesz sobie z tym poradzić, a ja ci pomogę”. Taka postawa łączy empatię z zachęcaniem do stopniowej konfrontacji z trudnościami.

Co pomaga?

          W praktyce oznacza to unikanie zarówno nadmiernego chronienia, jak i bagatelizowania problemu. Nadopiekuńczość, choć wynika z troski, może utrwalać unikanie i przekonanie o własnej bezradności. Z kolei presja i krytyka zwiększają napięcie i poczucie wstydu. Najbardziej wspierające jest podejście oparte na małych krokach, w którym dziecko stopniowo doświadcza sukcesów w pokonywaniu lęku. Ważne jest też uczenie rozpoznawania sygnałów ciała, nazywania emocji oraz technik regulacji, takich jak spokojne oddychanie, relaksacja czy kierowanie uwagi. Nieocenioną rolę odgrywa codzienna przewidywalność i rutyna. Stałe pory snu, posiłków, nauki i odpoczynku tworzą ramy bezpieczeństwa dla układu nerwowego. Dzieci lękowe szczególnie potrzebują jasnych komunikatów, przygotowania do zmian i czasu na adaptację do nowych sytuacji. Warto również zwracać uwagę na styl komunikacji w rodzinie. Zamiast koncentrować się wyłącznie na zagrożeniach, dobrze jest równoważyć przekaz, podkreślając zasoby, możliwości i dotychczasowe sukcesy dziecka.

W wielu przypadkach pomoc specjalisty jest bardzo skuteczna. Psychoterapia poznawczo-behawioralna, dostosowana do wieku dziecka, ma silne potwierdzenie naukowe w leczeniu zaburzeń lękowych. Uczy ona rozpoznawania myśli lękowych, stopniowej ekspozycji na trudne sytuacje oraz rozwijania umiejętności radzenia sobie. Wsparcie rodziców jest integralną częścią procesu terapeutycznego, ponieważ zmiany w środowisku domowym wzmacniają efekty pracy z dzieckiem. W niektórych sytuacjach, szczególnie przy nasilonych objawach, rozważa się także konsultację psychiatryczną. Reagowanie na lęk dziecka wymaga cierpliwości i uważności. Z perspektywy dorosłego wiele dziecięcych obaw wydaje się irracjonalnych, jednak dla dziecka są one doświadczeniem realnym i intensywnym. Pomocne jest zachowanie spokoju, ponieważ emocje dorosłego działają regulująco lub destabilizująco na dziecko. Jeśli opiekun reaguje napięciem lub frustracją, poziom pobudzenia dziecka rośnie. Jeśli natomiast dorosły pozostaje spokojny i obecny, układ nerwowy dziecka stopniowo się wycisza.

Lęk nie taki straszny

          Warto pamiętać, że lęk, choć trudny, niesie także potencjał rozwojowy. Pokonywanie obaw buduje poczucie sprawstwa, odporność psychiczną i zaufanie do własnych możliwości. Dziecko, które doświadcza wsparcia w radzeniu sobie z lękiem, uczy się, że emocje można regulować, a trudności są częścią życia, nie jego zaprzeczeniem. W tym sensie lęk jest jak burza widziana z okna bezpiecznego domu — może być gwałtowna, ale nie musi niszczyć, jeśli konstrukcja jest stabilna.

Najważniejszym przesłaniem dla rodziców i opiekunów jest to, że obecność, zrozumienie i konsekwencja mają ogromną moc terapeutyczną. Nie trzeba być perfekcyjnym, aby wspierać dziecko. Wystarczy być wystarczająco dobrym dorosłym, który potrafi zauważyć emocje, nazwać je i towarzyszyć w ich przeżywaniu. W świecie dziecka bezpieczeństwo nie rodzi się z braku trudności, lecz z doświadczenia, że nie jest się z nimi samemu.

Anna Foltyńska

Psycholożka
Psychoterapeutka w procesie certyfikacji
w nurcie systemowo-ericksonowskim

Artykuł „Mamo boli mnie brzuch!” O lęku dziecięcym pochodzi z serwisu Centrum Terapii i Psychoedukacji.

Rekonsolidacja pamięci

          Wyobraźmy sobie, że nasze mózgi pod koniec dnia są jak biurka, na których piętrzą się stosy niesegregowanych dokumentów. Są to przeżyte emocje, wspomnienia i doświadczenia oraz nowo nabyta wiedza. Gdybyśmy nie poszli spać, rano w tym biurze nie dałoby się przejść od nadmiaru dokumentów.

Podczas snu zachodzi proces rekonsolidacji śladów pamięciowych. Mózg analizuje to, co wydarzyło się w ciągu dnia, oddziela informacje istotne od zbędnych i wpisuje do pamięci długotrwałej. To dlatego studenci, którzy zarywają noce przed egzaminem mają poczucie pustki w głowie, ponieważ ich mózgi nie dostały szansy na poukładanie informacji.

Każdy wiek śpi inaczej

          Najważniejszą lekcją płynącą z neurobiologii jest zrozumienie, że zapotrzebowanie na sen i jego rytm zmienia się wraz z wiekiem. Brak tej wiedzy może wyjaśnić niektóre konflikty pomiędzy śpiącym nastolatkiem do południa a krzyczącym rodzicem.

          Zaczynając od niemowląt i małych dzieci (0-3 lata) ich sen nie jest kwestią nawyku a niedojrzałego układu nerwowego. Dzieci do 2 roku życia najczęściej nie mają swojego rytmu dobowego, a więc te struktury mózgu odpowiedzialne za rytmikę, są jeszcze niewystarczająco rozwinięte. Rytm dobowy jest czerpany od opiekunów i bliskości fizycznej z nimi. W tym okresie najważniejsze jest, aby nie starać się izolować dziecka i przyuczać do samodzielnego zasypiania. Wczesne etapy życia powinny być jak najbardziej relacyjne. Bliskość rodzica podczas snu to dla mózgu dziecka sygnał bezpieczeństwa, który pozwala na jego dalszy prawidłowy rozwój. Od około 3 roku życia,  układ nerwowy wykształca się i dziecko wchodzi w typowy rytm dobowy. Między 4 a 12 rokiem życia dzieci naturalnie budzą się bardzo wcześnie (około 5:30-6:00) pełne energii do zabawy. To czas, w którym świat jest dla nich fascynujący i są gotowe do wczesnego eksplorowania. Najczęściej wtedy też próbują do tego angażować swoich śpiących jeszcze rodziców. Niestety, tu nie ma żadnych pozytywnych rozwiązań dla zaspanych i sfrustrowanych rodziców. Nauka mówi jasno: trzeba poczekać, aż dziecko skończy 12 lat, wtedy przejdzie na tryb późnego wstawania. W okresie adolescencji (12-17 lat) następuje biologiczne przesunięcie rytmu dobowego o 3 godziny. To nie jest kwestia z buntu, czy braku chęci do nauki, a czysta chemia – melatonina zaczyna się wydzielać u nastolatka znacznie później niż u dorosłego. Budzenie nastolatka o 6:30 rano jest dla jego organizmu tym samym, co budzenie dorosłego o 3:30 nad ranem. Jeśli nastolatek w weekend śpi do południa, wcześniejsza pobudka spowoduje, że jego organizm nie będzie mógł nadrobić długu neurologicznego, który zaciągnął w ciągu tygodnia szkolnego wstawaniem na 8 do szkoły. Dorosły człowiek potrzebuje średnio 7-8 godzin snu, przy czym coraz więcej badań wskazuje na zwiększoną o godzinę potrzebę snu u kobiet. Z kolei po 60 roku życia zapotrzebowanie na sen stopniowo spada. Seniorzy często śpią krócej i wybudzają się częściej w nocy. Zrozumienie, że jest to naturalny proces starzenia się układu nerwowego, pozwala uniknąć niepokoju o bezsenność, jednak warto zawsze taki aspekt skonsultować ze specjalistą.

Sen i jego supermoce

          Nie sposób pominąć snu w ujęciu odpornościowym. Sen jest naszą tarczą przeciw infekcyjną.  To podczas nocnego odpoczynku regenerują się limfocyty – T, odpowiedzialne za walkę z wirusami. Kilka nocy niedosypiania z rzędu to nie tylko obniżony nastrój, ale także spadek odporności, który widać w statystykach zachorowań. Jednym z najważniejszych odkryć ostatnich lat w neurobiologii jest system glimfatyczny, który podczas głębokiego snu, zwiększa przestrzeń między komórkami, co pozwala płynowi mózgowo-rdzeniowemu dosłownie wypłukać toksyczne białka. Brak tego procesu jest zagrożeniem dla szybszego starzenia się mózgu i ryzykiem pojawienia się chorób neurodegeneracyjnych. Sen nie dość, ze stoi na straży odporności, to dodatkowo przyczynia się do detoksykacji całego mózgu.

          Współczesny świat przyzwyczaił nas do traktowania snu jak zbędnego luksusu lub słabości, którą należy ograniczyć w imię produktywności. Spójrzmy wobec tego na sen nie tylko jako przerwę między dniami, ale jako najbardziej aktywny proces serwisowy naszego organizmu. To właśnie w ciszy nocnego odpoczynku nasz mózg wykonuję pracę: myję się z toksyn, układa rozrzucone wydarzenia do odpowiednich szuflad. Dbanie o higienę snu to najprostsza forma autoterapii, jaką możemy sobie podarować. Zrozumienie, że sen u każdej grupy wiekowej rządzi się swoimi prawami, pozwala nam przestać walczyć z naturą tylko ją wspierać. Kiedy zamiast pretensji o późne wstawanie, czy poranną pobudkę wybieramy empatię dla biologii naszych bliskich, budujemy poprawne relacje.  Dbanie o sen to najprostsza i najtańsza metoda na zachowanie sprawności umysłowej.

Aleksandra Boda

Koordynatorka rejestracji CTiP w Namysłowie
Studentka psychologii

Artykuł Dlaczego higiena snu to najlepszy prezent dla Twojego mózgu? pochodzi z serwisu Centrum Terapii i Psychoedukacji.